Như những giống gà khác, có nhiều tranh cãi về nguồn gốc của giống gà rosecomb. Một số người cho rằng rosecomb là những con gà tre gốc, chẳng hạn như Bejach (1992), phát biểu rằng “Gà tre rosecomb có lẽ là con cháu trực hệ của cặp gà tre đầu tiên trên thế giới”. Những người khác cũng ủng hộ giả thuyết này, chẳng hạn như McGrew (1905), tuyên bố rằng “Nankin và rosecomb là những giống gà tre cảnh xuất hiện sớm nhất trên thế giới”.

LỊCH SỬ
Như những giống gà khác, có nhiều tranh cãi về nguồn gốc của giống gà rosecomb. Một số người cho rằng rosecomb là những con gà tre gốc, chẳng hạn như Bejach (1992), phát biểu rằng “Gà tre rosecomb có lẽ là con cháu trực hệ của cặp gà tre đầu tiên trên thế giới”. Những người khác cũng ủng hộ giả thuyết này, chẳng hạn như McGrew (1905), tuyên bố rằng “Nankin và rosecomb là những giống gà tre cảnh xuất hiện sớm nhất trên thế giới”. Ông cũng đưa ra ý tưởng rằng gà rosecomb chẳng qua là phiên bản tí hon của gà hamburg. Robinson (1924) cũng hỗ trợ cho quan điểm này khi giải thích rằng gà rosecomb ô và nhạn là phiên bản gà hamburg tí hon, và có lẽ xuất xứ từ Hà Lan. Nhưng cũng có ý kiến khác cho rằng “Gà tre gốc (tức rosecomb) xuất xứ từ đảo Java” (Bejach, 1992). Các biến thể ô và nhạn ở gà tre rosecomb được trưng bày lần đầu dưới tên “african” (tức “dân nhọ”) vào năm 1849, và thậm chí vào năm 1904 tại Hội chợ Thế giới tổ chức ở St. Louis (Ibid). Tuy nhiên, dẫu mang tên “african”, không có cơ sở nào cho thấy gà rosecomb xuất xứ từ châu Phi. Nguồn gốc được công nhận rộng rãi nhất, ít ra là với Hiệp hội Gà tre Mỹ (American Bantam Association) như trong bản Tiêu chuẩn Gà tre (Bantam Standard), đó là gà rosecomb xuất xứ từ Anh quốc, có lẽ từ năm 1493.
Ban đầu, từ “rosecomb” không ám chỉ bất kỳ giống gà riêng biệt nào, mà là tên chung của một số giống gà có dạng mồng trà. Mồng trà vốn được gọi là “mồng đôi” (double comb) để phân biệt với “mồng đơn” (single comb, tức mồng lá) của những giống gà khác. Những cá thể gà rosecomb đầu tiên có mồng chưa hoàn hảo và quá nhiều màu đỏ trên tai, và “theo một số nguồn đáng tin cậy, nhiều cá thể được chỉnh sửa hơn là lai tạo” (Bejach, 1992). Người trưng bày thường che đậy màu đỏ ở vành tai bằng màu trắng nhân tạo. Một số nghệ nhân chơi gà hồi đó thường “tỉa” mồng thành hình dạng thích hợp. Tôi nghe nói có nhà lai tạo cũng làm như vậy, hầu hết tố cáo đều xuất phát từ những người mua các con gà xinh đẹp này, chỉ để phát hiện rằng mồng của bầy con không như họ mong muốn.

Đương nhiên, gà rosecomb đã trải qua vô số cải tiến kể từ những ngày đầu tiên xuất hiện trước công chúng. Phần lớn công lao cải thiện giống gà đều nhờ những nhân vật người Anh. Enoch Hutton làm việc với giống gà trên bốn mươi năm, và đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc cải thiện chúng. Ông lai biến thể nhạn và ô với nhau để đạt được chất lượng tốt nhất ở mỗi dòng. Ông cũng đưa những con gà trống hamburg ô cỡ nhỏ vào chương trình lai tạo, để cải thiện cả hai dòng và chất lượng lông của rosecomb. Tương tự, G.H. Pickering cải thiện rosecomb bằng việc lai mái nhạn với trống hamburg ô. Ông chọn trống hamburg thay vì trống rosecomb bởi vì vào thời đó, chất lượng lông và tai của gà hamburg tốt hơn đa phần gà rosecomb (Bejach, 1992). Vào năm 1483, ông sở hữu một lữ quán ở Anh và nuôi một bầy nhỏ gà rosecomb. Có lẽ, vua Richard III thường ở trọ trong lữ quán của ông nơi ngài để ý đến lũ gà với vành tai nổi bật và bắt đầu nuôi vài con. Điều này, dĩ nhiên, khiến chúng trở nên rất phổ biến trong giới quý tộc Anh thời đó, và sự phổ biến này được duy trì cho đến tận ngày nay (Ahiers, 1992). Mặc dù, nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của giống gà còn chưa rõ ràng, bạn có thể đoan chắc rằng nó không hề có yếu tố thương mại. Hầu hết mọi người lai tạo chúng để triển lãm, hay chỉ để “làm cảnh” quanh nhà.
Gà rosecomb có lịch sử triển lãm tương đối lâu dài. Người ta trưng bày chúng lần đầu tại Triển lãm Boston lần thứ nhất vào năm 1849 (Bejach, 1992) rồi chúng tiếp tục xuất hiện từ đó cho đến ngày nay. Dẫu thay đổi tùy triển lãm hay khu vực, số lượng rosecomb trưng bày ngày càng nhiều khi giống gà trở nên phổ biến. Theo Jeffrey (1979), hai mươi ba con rosecomb được trưng bày tại Triển lãm New York 1893, trong khi sáu mươi con được trưng bày tại Triển lãm New York 1903. Những triển lãm ngày nay có thể có từ nửa tá đến vài trăm con rosecomb tùy quy mô. Gà rosecomb cả trong quá khứ lẫn hiện tại được cải thiện cho mục đích triển lãm. Người ta nuôi và trưng bày gà đơn giản bởi vì họ thích vẻ bề ngoài của chúng. Tiêu chuẩn Gà tre liệt rosecomb vào một trong mười giống gà phổ biến nhất ở Mỹ. Chúng ngày càng phổ biến, nhưng dường như có nhiều nhà lai tạo ở bờ đông hơn là ở bờ tây nước Mỹ.
Nhiều người gặp khó khăn khi lai tạo gà rosecomb, và có rất nhiều nguyên nhân gây ra điều này. Tỷ lệ thụ tinh dường như luôn thấp ở gà rosecomb, mà chủ yếu bắt nguồn từ việc lai cận huyết quá sâu giữa các dòng trong nỗ lực bảo tồn giống gà. Trong nhiều năm qua, nhiều nhà lai tạo mà tôi biết đã lai xa với những dòng gà khác, chấp nhận thu về chỉ hai hay ba con mỗi năm (theo kinh nghiệm của tôi). Theo tôi đến nay, việc lai xa ít ra cũng đem lại những kết quả tuyệt vời .
Tỷ lệ nở cũng có xu hướng thấp ở gà rosecomb và lý do duy nhất mà tôi được biết đó là phôi đặc biệt nhạy cảm với độ ẩm. Tôi nghe nói nhiều người gặp trường hợp này: phôi chết vào ngày ấp thứ mười bảy hay mười tám. Có lẽ nguyên nhân ở chỗ lồng ấp quá ẩm, nhất là vào giai đoạn nở, khiến gà con chết sặc bên trong vỏ. Giả sử gà có nở được, tôi thấy tốt nhất để chúng nở sớm trước mùa đông bởi chúng cần một thời gian dài để phát triển và ra lông đầy đủ.
Những người chơi gà rosecomb sẽ nói rằng chúng là những con gà đẹp nhất trên đời và vâng, có lẽ họ nói đúng . Nếu bạn chưa có con nào thì có lẽ đây là lúc bạn thử nuôi vài con gà xinh đẹp có nguồn gốc lâu đời này. Nào ta cùng nuôi gà đeo khuyên nhé!
BIẾN THỂ
Ô (black)

Điều (Black Breasted Red)

Điều nâu (Brown Red)

Điều xám (Blue Red)

Xám (Blue)

Xám mã đồng (Blue Brassy Back)

Đen mã đồng (Brassy Back)

Vàng xám (Lemon Blue)

Bông (Mottled)

Bướm (Red Pyle)

Tóe (Splash)

Nhạn (White)

Có rất nhiều tài liệu viết về những con gà nòi (gà đá) được cho là “Linh Kê”, “Thần Kê” kèm theo các cụm từ đầy huyền bí như “ẩn tướng”, “bí tướng”, “dị tướng” và tên gọi các loại vảy gà rất khó hiểu, khó nhớ, đại loại như “Vấn án hành khai”, “Cứ cang điểm” hay “Xuyên thành giáp” …Tuy nhiên, hầu hết các tài liệu này lại không kèm theo hình ảnh minh họa hoặc chỉ kèm theo hình vẽ trắng đen, sơ sài làm cho người đọc, thậm chí là dân mộ điệu gà nòi, rất khó hình dung như thế nào là con gà “Thần Kê”, “Linh Kê”. Nhiều người còn cho rằng đó chỉ là những con gà trên sách vở, không thể tồn tại trên thực tế. Mục đích của bài viết này là nhằm cung cấp hình ảnh minh họa bằng những hình ảnh thực tế về một số con gà được cho là “Thần Kê”, “Linh Kê” để các bạn tiện tham khảo.

Gà Đoản Thiệt (Lưỡi rùa)
Gà Đoản Thiệt có lưỡi ngắn hoặc bị thụt sâu vào tận bên trong. Thường thì gà này có giọng gáy nghe rất lạ tai, có con gáy không ra giọng mà chỉ nghe được tiếng rít. Một số địa phương nghe tiếng gà này gáy như tiếng cá sấu kêu nên còn gọi là gà cá sấu.

Sách gà của cụ Vương Hồng Sển viết có viết “gà này tựa như không có lưỡi, vì lưỡi còn cụt ngắn hơn gà lưỡi rùa nữa, mới xem họng gà tưởng đó là một loại với họng cá sấu là giống không lưỡi. Gà cá sấu miệng hôi thúi lắm, nhưng chính vì ẩn tướng như thế, nên “may độ” lắm, thắng nhiều trận một cách bất ngờ, nên tay chơi gà, khi biết thì ít ai dám chịu độ với gà cá sấu là vậy”.

Theo tác giả Nguyễn Tú thì “Có con gáy không ra hơi như gà bị nghẹt họng, tiếng gáy như tiếng cá sấu kêu ngoài bãi, nên còn có tên là gà cá sấu”. Còn tác giả Phan Kim Hồng Phúc nâng gà này lên hàng “thần kê” bởi sự “dai sức, đá đòn mạnh, thường ra đòn liên tục”.





Gà Lông Voi
Lông voi thường có một hoặc hai cái, nằm gần nhau hoặc xa nhau, đóng ở cánh hoặc ở đuôi gà. Lông voi rất cứng, thường to bằng sợi kẽm nhỏ, dài khoảng 3 – 4 cm và xoắn lại như một cái lò xo đã giãn ra. Gà mái mà có lông voi thì rất quý, nên dân chơi gà thường giữ lại để đúc mái. Gà lông voi thuộc loại Linh kê, trăm ngàn con mới có một nhưng người ta quý gà mái có lông voi hơn gà trống có lông voi. Có 3 dạng lông voi thường gặp:

(1) Lông hơi cứng, cong, to bằng sợi kẽm nhỏ, dù bẻ cong như thế nào đi nữa thì nó cũng duỗi thẳng y như cũ (còn gọi là “lông nhím”);

(2) Lông cứng, lớn sợi, có hình dạng giống như đường zic-zac hay như sợi tóc ngứa, loại này dễ bắt gặp hơn loại thứ nhất (còn gọi là “lông thép”);

(3) Lông xoắn lại như lò xo, kéo thẳng nó và bong tay thì nó trở lại như cũ, loại này gặp cũng khá nhiều (cũng được gọi là “lông thép”).

Sách gà của tác giả Vũ Hồng Anh vẽ hình lông voi (tượng mao) có chóp nhọn như cây thông giáng sinh.

Hình minh họa gà Lông Voi:







Lông này thì gần giống lông voi nhưng không phải là lông voi.



Gà Song Sinh
Đó là trường hợp một trứng có hai lòng đỏ, từ trứng đó nở ra hai con gà. Theo người xưa thì khi mang đi đá chỉ việc cho một con đá, còn con kia nhốt trong lồng. Con gà đứng bên ngoài chỉ cần gáy hay vỗ cánh là con gà đang đá như được tiếp thêm sức mạnh.

Sách gà của tác giả Xuân Tùng có viết: “Một trứng nở ra hai con gà trống, gà này khi ra trường đá, cần mang cả hai anh em dù chỉ một đá một đứng ra ngoài, cất tiếng gáy trợ lực”. Trong truyện “Gà sanh đôi” của nhà văn Nguyễn Quang Sáng cũng nhắc đến gà song sinh – vì hai con giống hệt nhau nên lúc bồng nước, chủ gà tráo con đang nghỉ ra đá, đá xa luân chiến kiểu đó đối phương nào chịu cho thấu, rồi đến khi bị phát hiện không cho đá ăn gian nữa thì con bên ngoài lại gáy “nhắc tuồng” cho con bên trong đá! Truyện hay nhưng đầy màu sắc ly kỳ, khó xảy ra ngoài thực tế.

Theo cụ Vương Hồng Sển thì “hai con trong một trứng chui ra, nếu đó là trống, thì là quý kê, chủ trọng dụng vô cùng”. Diễn giải theo ý cụ thì gà song sinh tự thân chúng đã là gà quý do hoàn cảnh xuất thân đặc biệt (chứ chẳng phải do hai con biết bênh và hỗ trợ nhau lúc ra trường). Theo kinh nghiệm của nhiều sư kê thì trứng song thai hầu như đều bị hư bởi các phôi thai kèn cựa nhau dẫn đến một cái chết trước, cái sau rồi cũng chết theo vì lây nhiễm. Gà này, nếu có, thì chính chủ của chúng mới biết, người ngoài không thể biết được.

Hình minh họa gà Song Sinh:









Gà Tử Mị (Giả chết)Gà Tử Mị có một đặc điểm là không ngủ trên cây mà chuyên ngủ dưới đất, hai cánh thả thòng xuống hai bên hoặc xòe ra như phơi nắng, đầu đưa về phía trước, gối đầu trên đất, đôi chân thì cái duỗi, cái co trông như bộ dạng con gà chết. Loại gà này hay và vang danh thiên hạ, thuộc dòng Linh kê. Khi ra trường, những nước đầu gà Tử Mị đá chẳng đâu vào đâu vì mắt còn lim dim, thỉnh thoảng lại nằm gục đầu, xõa cánh như lúc ngủ, người ngoài nhìn vào tưởng là gà mệt, gần thua nhưng khi vô nước, mang vào cho đá tiếp thì chỉ một vài đòn trổ tài là làm cho cả trường gà phải kinh ngạc và tiếc thương cho con gà kia phải cúi đầu tẩu mã hoặc chịu thua. Khoảng từ hồ 4 trở đi thì ra đòn nhanh như sét đánh, mạnh như búa tạ giáng, lại linh hoạt, khôn ngoan nên luôn đưa ra những đòn đá đẹp và hiểm hóc. Thuộc loại văn võ song toàn nên thường mang thắng lợi về cho chủ gà. Gà này cho dù chân có vảy xấu hay vảy rủi thì vẫn được chủ kê chuộng và cưng.Sách gà của tác giả Nguyễn Tú viết “Tử Mị: giả chết. Gà Tử Mị tối ngủ dưới đất thì chẳng khác gì con gà đã chết rồi. Chân nó ngay đơ hay xoạc ra, hai cánh giang rộng ra cho thoải mái, cần cổ vươn ra phía trước. Nhìn con gà nằm ngủ trông thật thảm hại. Nếu nó nằm trên cây mà ngủ thì hai cánh xòe ra, đầu chúc xuống, khi ngủ thì mê mệt, li bì, động tĩnh không hay biết”. Theo học giả Toan Ánh thì “Gà Tử Mị có hai loại: loại thứ nhất lúc ngủ nằm ngay đầu, sải cánh, xuôi giò, còn loại thứ hai thì lúc ngủ đôi giò móc lên cây, như dơi, đầu thõng xuống, đôi cánh buôi xuôi”.


Sách gà của tác giả Xuân Tùng lại phân biệt gà Tử Mị với gà Mị Khất như sau: “Tử Mị: ban đêm ngủ như chết, đầu đặt sát đất”. “Mị Khất: ban đêm, gà ngủ “tướng” rất thảm thiết, đáng thương, đầu bỏ vào cánh, lại rớt ra, chống mỏ xuống đất”. Gà Mị Khất ngủ bất thường, khi ngủ đầu thì bỏ ra ngoài nhưng thường là chui vào cánh, sau đó ngủ quên nên rớt đầu ra ngoài, cắm mỏ xuống đất, tướng trông thảm thiết, đáng thương.

Tác giả Phan Kim Hồng Phúc còn đề cập đến một loại gà quý nữa là “Tử Mị Trường”, tức ra đến trường mà vẫn còn ngủ gà ngủ gật. Đây là một giống gà hiếm, khi mang ra trường thì mắt lim dim như buồn ngủ, nhìn như không bận tâm gì đến mọi chuyện xung quanh, bất kể ồn ào, cứ đứng tỉnh bơ như thả hồn lên cung trăng, nước da tái nhợt. Nhưng khi cáp độ xong, chủ vào nước cho gà thì nó lại trở nên hoạt bát, linh động, nếu là gà cựa thì khi được mang đôi cựa sắt vào thì đôi đoản đao này sẽ chui vào hang cua, đâm thấu phổi đối phương, phần lớn gà này chỉ toàn thấy thắng. Đây là loại gà văn võ song toàn, vừa biết dùng mưu vừa biết dùng sức.

Nếu căn cứ vào dáng ngủ thì gà Tử Mị rất hiếm. Ngày nay, đa số gà được gọi “Tử Mị” không hề “xoạc chân, giang cánh”, chẳng qua khi ngủ đầu rớt ra khỏi cánh mà thôi; như vậy chúng đều là gà “Mị Khất” như những con dưới đây.

Hình minh họa gà Mị Khất:




Gà Nhật Nguyệt

Cựa Gà Nhật Nguyệt có hai màu, cựa chân này màu đen thì cựa chân kia màu trắng. Những con gà có cựa nhật nguyệt thường ra đòn hiểm và độc. Nếu là gà cựa thì có thể giết chết đối phương trong nháy mắt, là gà đòn thì đá gãy cần đối phương dễ như trở bàn tay. Chú ý kẻo nhầm lần với gà cựa tam lan (tức cựa có màu trắng đen lem nhem).Hình minh họa gà Nhật Nguyệt:




Gà Thư Hùng Kê

Chân gà Thư Hùng Kê có hai màu, chân này màu trắng thì chân kia màu đen, hoặc chân này màu xanh thì chân kia màu vàng. Còn nếu chân không thuộc vào nhóm màu như trên hay chân trắng chân xanh thì cũng không được xem là Thư hùng kê mà đó chỉ là gà bị lai hoặc bị cận huyết.Sách gà của tác giả Xuân Tùng có viết “Gà có một chân đen một chân trắng hay một chân vàng một chân xanh… Tóm lại, hai chân mỗi chân mỗi màu riêng biệt”. Còn sách gà Phan Kim Hồng Phúc viết “Đôi chân gà khác màu nhau gọi là thư hùng nhật nguyệt là gà rất hiếm, gặp được là diễm phúc”.


Hình minh họa gà Thư Hùng Kê:


















Gà Địa Giáp

Theo học giả Toan Ánh, “Vảy dép: vảy ở dưới bàn chân gà, loại vảy này thật hiếm”. Lòng bàn chân và các ngón thực ra vẫn có những tấm sừng nhỏ nhưng không được coi là “vảy”. Vảy (hoặc giáp) là những tấm sừng dày, to cỡ hạt bắp. Vảy có thể đóng tại chậu (tức lòng bàn chân), tại ngón hoặc cả hai, gọi chung là “vảy dép”. Theo sách gà Xuân Tùng, trường hợp “gà có một vảy lớn dưới chậu” thì gọi là “địa giáp”. Trường hợp vảy đóng thành hàng trên các ngón trông giống như con rết thì được gọi là “vảy rết”. Căn cứ theo mô tả thì “địa giáp” và “vảy rết” là những trường hợp đặc biệt của “vảy dép”. Các đặc điểm chân cua, vảy dép, cánh đôi thường đi kèm với nhau.Hình minh họa:










Gà Hai Bình Dầu

Sách gà Phan Kim Hồng Phúc viết “Phao câu có hai bình dầu là gà quý tướng, hiếm có, đá đâu thắng đó, gặp được mà mua về nuôi là diễm phúc. Tuy nhiên khi có gà này không nên đem ra khoe, vì có người sành xem tướng gà, biết được quý tướng, tiếng lành đồn xa, tất nhiên người ta sẽ chạy, không chịu cáp độ, gà sẽ ế độ, rất uổng vì lúc đó chỉ để ngắm chơi mà thôi ”.Trong phần nói về gà quý, cụ Vương Hồng Sển liệt gà “hai phao câu” vào hạng ẩn tướng. Sách gà Xuân Vũ định nghĩa gà “Lưỡng Hậu” là gà có hai phao câu hoặc hai bình dầu. “Bình dầu” là tuyến chất nhờn nằm trên phao câu, đánh đồng bình dầu với phao câu là không chính xác, gà hai phao câu là một loại hoàn toàn khác.


Hình minh họa:









Gà Trữ Thực Tả
Theo sách gà Xuân Vũ, “thường thì bầu diều gà nằm bên phải, trái lại gà này ngược đời, có bầu diều nằm bên trái, ấy là “chiến kê”.Hình minh họa:




Lão Kê Thần Đồng

Theo sách gà Xuân Vũ ,”gà có cái đầu xem ra rất già, trái lại thân còn tơ”. Một số sách ghi là loại gà này có tên khác, nhìn gà này thì trẻ tuổi nhưng lại có khuôn mặt dữ và già như một “ông cụ”. Gà này đá rất hay.Hình minh họa:

Cách thứ nhất: Lai ngang, lai trùng huyết giữa các anh chị em
KHOÁ GEN

Khóa gen là phương pháp lưu giữ những đặc điểm ta mong muốn cho một dòng gà. Thí dụ ta có dòng mái chân xanh mắt ếch rất bền và bạn ta có con gà trống đá mu lưng rất hay và ta muốn tạo ra một dòng gà con chân xanh mắt ếch đá mu lưng thì ta sẽ áp dụng phương pháp khoá gen sau đây:

1. Cản con mái chân xanh mắt ếch vào con trống đá mu lưng. (Đây là cặp gà giống tiên khởi.)
2. Cuộc phối giống trên sẽ cho ra bầy gà con đầu tiên và đựơc gọi là F1 (thế hệ thứ nhất).
3. Trong bầy gà F1, ta lựa con trống tốt nhất có thế đá mu lưng, cản với con mái chị em cùng bầy có chân xanh mắt ếch tốt nhất để cho ra bầy con F2 (thế hệ thứ hai). Phép khoá gen tới đây là xong.

Khi ta cản anh em của thế hệ F1 với nhau thì gen của gà con (F2) sẽ được khoá. Gà trong bầy F2 này đều mang gen của cặp gà tiên khởi (ông bà) vì vậy gen của dòng gà mà ta muốn tạo đã đựơc khoá. Từ đây ta có thể tiếp tục lấy anh em của F2 cản với nhau thêm 2 đời nữa cho tới đời thứ 4 để thanh lọc thêm những đặc điểm mà ta không thích nhưng việc đó không cần thiết. Bây giờ ta có thể duy trì dòng gà này bằng phương pháp cho mẹ cản với trống con, bố cản với mái con, ông nội cản với cháu, cậu cản với cháu v.v.

LƯU Ý:
Nếu trong bầy F1 có những con chân vàng, chân trắng, chân chì, mắt thau, mắt vàng, mắt đỏ, thế đá thì lung tung thì ta mệt rồi đấy bởi vì cặp gà tiên khởi của ta mang quá nhiều giòng gen khác nhau nên đã cho ra nhiều loài con khác nhau. Nếu ta muốn có đựơc dòng gà chân xanh mắt ếch đá mu lưng mà bầy con đầu tiên đã lung tung thì theo lời ông Boles phép phối giống “khoá gen” là “bất khả thi”.

VẤN ĐỀ THOÁI HOÁ:

Theo ông Boles thì chỉ có hai yếu tố ảnh hưởng đến sự thoái hoá đó là sự chọn lựa gà giống và môi trường sống. Sự cận huyết là không quan trọng nếu chúng ta biết cách chọn lựa gà giống cho tốt khi phối giống. Sự phối giống cận huyết có thể sẽ cho ra những con gà không tốt vì thế ta phải loại bỏ những con gà xấu và tiếp tục phối giống những con gà tốt với nhau. Có nhiều người cho rằng phép cản gà cận huyết sẽ cho ra bầy con nhỏ con nhưng ông Bole đã chứng minh gà của ông cản ra không bị nhỏ con.

Muốn có đựơc nhiều lựa chọn tốt thì số lựơng gà là quan trọng hơn hết. Muốn vậy thì ta phải cản ra càng nhiều càng tốt, tối thiểu cũng phải khoảng 50 con mái và 50 con trống rồi tuyển từ đó. Từ bầy gà này, chúng ta chọn khoảng 15 cặp để phối giống đi theo nhánh Ông/cháu, mẹ/trống con, bố/mái con cậu/cháu ..v.v.

Môi trường sinh sống của gà ảnh hưởng trực tiếp tới sự thoái hoá. Khí hậu, thức ăn, đất, nước v.v. không thay đổi nguồn gen nhưng đều ảnh hưởng tới sự phát triển của gen khiến gà cùng một dòng nuôi ở hai miền khác nhau phát triển khác nhau.

Suy ra thì quan niệm cận huyết của ông Bole cũng đúng. Chúng ta thấy trong thiên nhiên thí dụ như con kòng cái khi tới thời trưởng thành cũng đi làm quen và nghắm nghía cả trăm con còng đực và chỉ chọn con còng đực nào có cặp gọng lớn nhất để phối giống, hoặc các loài chim cái chỉ chọn anh trống nào hót hay, múa giỏi thì mới chịu phối giống, và vì sự chọn lựa kỹ càng đó mà các loài cầm thú vẫn không bị thoái hoá. Nay ta áp dụng phương pháp giữ dòng gà của ông Bole thì phải đặt sự chọn lựa khôn khéo lên trên hết. Ngoài ra thì phải lưu giữ thật nhiều gà giống khác nhánh của cùng một dòng để thỉnh thoảng phối giống chéo với nhau thì sự trùng huyết sẽ không thành vấn đề. (Lưu ý, ông Bole giữ tới 15 cặp gà giống khác nhau khoảng 4 hoặc 5 thế hệ của cùng một dòng để dùng vào việc phối giống giữ dòng).

Có nên thỉnh thoảng pha vào giống gà khác để cho tổng lựơng gen thêm phong phú không ?
Theo ông Bole thì không nên vì khi pha vào thì việc kiểm soát gen trở nên phức tạp vì ta phải đương đầu với ít nhất là hai dòng máu khác nhau dính líu tới ít nhất là 8 thế hệ (sự phối giống của gà mẹ và gà cha thì bầy con sẽ có 1/2 dòng máu của bố mẹ, 1/4 máu ông bà, 1/8 máu của ông bà cố, 1/16 của ông bà cố tổ.) Mục tiêu của phương pháp khoá gen là sản xuất ra dòng gà có những đặc điểm cố định lập đi lập lại (tất cả các con đều đá mu lưng chẳng hạn). Nếu ta pha vào dòng gà khác thì điểm cố định của ta bị phá hủy. Thay vì pha gà lạ khác dòng, ta chỉ cần phối giống những con gà cùng dòng cách nhau nhiều thế hệ. Theo ông Bole thì phương pháp này cũng tựa như pha vào giống mới. (Thí dụ lấy cháu 5 đời phối lại với dì hoặc cậu.)
Cách thứ hai: Phương pháp lai dọc cận huyết theo bố mẹ.

Trước khi nuôi gà con cần phải nắm bắt được các thông tin về nguồn gốc đàn gà, uy tín của trại giống và nắm vững đặc tính năng suất của đàn gà sắp nuôi; đồng thời phải chuẩn bị chuồng trại đạt tiêu chuẩn.

Tuy nhiên không phải hộ chăn nuôi nào cũng nắm rõ được các yêu cầu và kiến thức của việc này. Thông qua thông tin tư vấn dưới đây của chuyên gia Công ty cổ phần GreenFeed Việt Nam, hy vọng các hộ chăn nuôi có thêm kinh nghiệm để có đàn gà mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất.


Chỉ chọn những gà con khỏe mạnh, độ đồng đều cao, phản ứng nhanh nhẹn, không bị dị tật, mỏ và chân vững chắc, màng da chân bóng.1. Công tác chọn gà con

2. Chuồng trại và trang thiết bị

– Chuồng úm cho gà con có kích thước: 2m x 1m x 0,5m đủ để nuôi 100 con. Nên bố trí chuồng ở đầu hướng gió, cách xa chuồng gà trưởng thành. Dọn vệ sinh, sát trùng và để trống chuồng ít nhất 2 tuần trước khi nuôi đợt mới.

– Chuẩn bị đầy đủ chụp sưởi bằng bóng đèn điện có công suất 60 – 100W, treo cách nền chuồng 30 – 40cm.

3. Nước uống

– Nước là nhu cầu đầu tiên của gà con. Để tăng sức đề kháng trong những ngày đầu cho gà con bằng cách pha vào nước 5g đường glucoza + 1g vitamin C/1 lít nước uống.

4. Thức ăn và cách cho ăn

Tùy theo giống gà với tốc độ sinh trưởng khác nhau mà nhu cầu dinh dưỡng sẽ khác nhau. Hiện nay sản phẩm gia cầm thịt, Công ty GreenFeed có thiết kế cho dòng gà thịt thương phẩm và gà thả vườn lông màu.

Sau khi gà con mới nở phải cho uống nước, sau 2 giờ mới được bắt đầu tập ăn. Cho gà ăn tự do để kích thích gà ăn nhiều và ăn hết số lượng trong ngày, tuần đầu: 5 – 6 lần/ngày, sau đó giảm còn 3 – 4 lần/ngày.

– Để tránh cho thức ăn rơi vãi gây mất vệ sinh, nên đổ lên máng ăn một lượng nhỏ thức ăn, khi gà con ăn hết lại đổ vào tiếp.

5. Chăm sóc và nuôi dưỡng

Nhiệt độ úm gà con

+ Gà con tập trung gần nguồn nhiệt, gà bị lạnh. Nếu gà tản ra xa nguồn nhiệt, trạng thái nháo nhác, khát nước, gà bị quá nóng cần phải giảm nhiệt độ. Gà tụm lại một phía là bị gió lùa, cần phải che kín hướng gió thổi.

+ Khi đủ nhiệt, gà con vận động, ăn uống bình thường, ngủ nghỉ tản đều.

Ẩm độ chuồng úm, chế độ chiếu sáng

Tốt nhất ở mức từ 60 – 75% để hơi nước trong phân bay nhanh, nên phân khô, gà khỏe mạnh.

Tuần đầu úm gà con cần chiếu sáng 24 giờ/ ngày, từ tuần thứ 2 trở đi sẽ giảm 1 giờ chiếu sáng trong ngày/ tuần cho đến khi thời gian chiếu sáng trong ngày còn 12 giờ ổn định suốt thời kỳ sinh trưởng.

Mật độ chuồng úm, tránh cắn mổ

– Úm trên lồng trong 2 tuần đầu có thể nuôi với mật độ 50 con/m2 từ ngày thứ 5 tăng diện tích vùng quây đảm bảo mật độ nuôi khoảng 20 – 25 con/m2 để gà có thể di chuyển một cách thoải mái đến máng ăn, máng uống.

– Để tránh hiện tượng cắn mổ, bới thức ăn làm rơi vãi gây lãng phí, ta nên cắt mỏ cho gà con vào lúc gà được 10 – 21 ngày tuổi. Cắt mỏ trên của gà ở khoảng ½ từ ngoài vào, mỏ dưới chỉ đốt nóng đầu mỏ để hạn chế phát triển.

6. Quy trình phòng bệnh

– Trước khi nuôi úm gà con cần phải tiêu độc khử trùng chuồng úm.

– Trong 3 ngày đầu cho uống kháng sinh phòng một số bệnh như thương hàn, CRD, viêm rốn và E.coli. Nên hòa thuốc vào nước uống có kèm theo vitamin A, D, E và Bcomplex nhằm tăng sức đề kháng cho gà con.

– Nếu gà con hở rốn sát trùng bằng cồn iot 0,5% hoặc dung dịch blue metylen 1%.

1. Gà chọi tử mị: Lúc ngủ nhìn vào như con gà chết
   
2. Gà phụng ( gà phụng vĩ): Gà chọi có đuôi như chim phụng hoàng, đuôi dài chấm đất
   
3. Gà lân: gà nhìn dị tướng, nhìn như con lân ( hình ảnh so sánh gà này không rõ rệt lắm)
   
4. Gà qui: Khi nằm gà thụt đầu, đuôi lại nhìn giống như con rùa với cái mai bằng lông vũ.
   
5. Gà võ hầu: Khi ra trường đấu, gà loại này dựng lông lên như con khỉ
   
6. Gà mắt ếch, mắt mèo: nhanh nhẹn, gan lì
   
7. Gà mào nhọn nhìn như tổ mối
   
8. Gà có mào hình dáng trơn như đầu con lươn
   
9. Gà mào đổ và cuộn lại
   
10. Gà lông thép: Lông mọc ở dưới cổ hoặc đuôi, hình dạng như sợi thép xoăn lại.
    
11. Gà lông nhím: Lông mọc ở cánh, chỉ có một sợi thẳng và nhọn như lông con nhím
    
12. Gà lông công: Gà có lông mang màu sắc như màu lông đuôi con công
    
13. Gà lông trĩ: Gà có lông mọc ở cổ hoặc đuôi, 2 lông chụm 1
    
14. Gà có xoáy trên đỉnh đầu
    
15. Gà có lỗ nhỏ trên đỉnh đầu
    
16. Gà có nếp vằn ngang mào
    
17. Gà đoản thiệt: gà sinh ra không có lưỡi
    
18. Gà mỏ cuốn: Khi ngậm mỏ lại ta vẫn nhìn thấy lỗ hổng xuyên qua mỏ.
    
19. Gà giáp cần: dưới cổ gà có vảy sừng
    
20. Gà tam nhĩ: có 3 lỗ tai ( một lỗ tai nhỏ bị lông che kín)
    
21. Gà song sinh: một trứng nở 2 gà
    
22. Gà gáy liên tiếp 3 tiếng liền nhau
    
23. Gà bịp: Gà ban đêm kêu như con bìm bịp
    
24. Gà có tướng đi khác thường: gà đi bốc cát, gà lắc mặt ( hoặc đi như vịt), né lồng.
    

CHỌN GÀ MÁI ĐỂ GIỐNG là công việc mang tính quyết định sống còn cho việc cải tạo dòng giống, nâng cao chất lượng các thế hệ sau sao cho chúng ngày càng phát huy hết khả năng, sở trường của mỗi dòng đang có. vì vậy có rất nhiều sư kê đã bỏ ra nhiều tâm huyết để nghiên cứu đúc, chọn gà mái để giống nhằm có được dòng gà theo ý muốn. cách lựa gà mái để giống thì có nhiều, mỗi người có cách lựa chọn riêng; từ chọn gà mái thuần chủng từ thế lối đến đòn đá- đây là công việc dòi hỏi nhiều tâm huyết, thời gian và phải có trìng độ nhất định về cách nhân, tạo dòng thuần chủng; cho đến lựa chọn theo cảm giác của từng người……



TRONG BÀI VIẾT NÀY TÔI XIN GIỚI THIỆU CÙNG ANH EM, CÁCH CHỌN GÀ MÁI ĐỂ GIỐNG THEO NGOẠI HÌNH- MỘT PHƯƠNG PHÁP CŨNG ĐẠT ĐƯỢC KẾT QUẢ KHÁ CAO MÀ NHIỀU NGƯỜI ĐÃ ÁP DỤNG.

– PHẦN ĐẦU.

+ ĐẦU nhỏ thon dài theo cổ(nếu đầu bằng cổ thì càng tốt)
+ MỎ: vừa phải, ko dài và to quá, cân bằng với đầu gà, nhìn thấy chắn chắn((nếu mỏ xuôi thì đuôi phải dỏng); khoé miệng rộng(khi bạch miệng gà ra thấy nó rộng)
+Mũi: mũi gà to, cánh mũi hở.
+Mắt: to, sáng màu trằng thì càng tốt, con ngươi nhỏ.
+Mồng: mồng dâu nhỏ và dựng thẳng, ko ngả sang 02 bên.

– PHẦN CỔ.

+ cổ gà phải dài thích hợpp với thân và có kêt cấu xương chắc(bạn ôm gà, cầm phần dưới cùng cổ gà vuốt ngược lên thấy xương liền, ko rời”cổ đặc” là tốt). nếu trên cổ gà có lông phủ từ đầu xuống đến hết phần cổ thì là liên mã đề- tốt

-PHẦN MÌNH GÀ.

+ VAI: nở, to và xếch; 02 trái chanh to. sờ vào thấy xương có kết cấu liền, vững chắc.
+ NGỰC, LƯỜN: bộ ngược ưỡn, lườn sâu ko vẹo.
+THÂN GÀ: Cói hình bắp chuối (to phần vai nhỏ dần về phía sau”gà tơ chưa đẻ”).
+ CÁNH; úp chặt lấy thân gà phủ gần hết phao câu và lưng, lông cáng to dày,
+ THẾ ĐỨNG: tuỳ theo các bạn chọn con gà mái đá thế gì để chọn cho phù hợp; VD con gà mái đá dớ thì đứng đòn cân, gà đá mồng mặt thì chọn gà đứng giọt mưa……..
+ PHAO CÂU: TO, sát với thân gà, trên đó lông đuôi nhiều và mọc dầy.
+ CHÂN GÀ: ĐÙI, TO vừa phải phù hợp với thân gà nhìn từ trước vào thấy đùi phình ra to hơn thân, nhưng đùi thắt trên to dưới nhỏ, theo kiểu đùi ếch đối với gà mái đá tang trong, đầu gối nhỏ ko xù xì, cán gà nhỏ, dài vừa phải vảy to rõ ràng ; bộ rã dài và mót(nhỏ dần từ trong ra), khi đứng toán bộ bộ rã quoặp xuống đất, cựa sát thới, vảy độ no to dưới nhỏ dần lên trên và cong vào phía trong gối, hậu dài, sâu có vảy to rõ , độc biên.
+XƯƠNG GIM: đều, ko lệch và sờ vào thấy cứng chắc,



TÓM LẠI; tuyển lựa gà mái là công việc khó và đòi hỏi kiên trì. khi có được con gà trống ưng ý đúc mái lứa đầu các bạn ko nên chọn ngay mái để lại mà phải từ lứa thứ 02 trởp đi; kinh nghiệm cho thấy nếu lấy ngay từ lứa dầu thì con gà mái vẩn còn gen con gà cồ trước nên chọn gà mái ngay sẽ mang nhiều rủi ro.

Việc có được con gà mái như ý sẽ wết định đến thế hệ sau này hay hơn hoặc bị lại dòng nên khi lựa các bạn nên chú ý phải thật kỹ càng con gà mái phải toát lên về hình thể thì đẹp, nhưng về cái thần khí thì phải sắc, nhìn vào là thấy gian sảo, hiểm độc- thì cơ bản là 01 con gà mái đạt chuẩn theo ngoại hình.

Đầu tiên, việc chọn dòng gà là hết sức quan trọng bởi một chú gà chọi có bền bỉ và ngón đòn hiểm ác hay không phụ thuộc rất nhiều vào gà bố mẹ. Một điều quan trọng nữa là không được dùng gà đồng máu với nhau. Ngay từ lúc gà con còn đang úm, người ta đã tiến hành quan sát phong cách và tướng mạo của từng con gà. Việc nhìn tướng là một ngón mà những người nhà nghề phải nằm lòng.

Các tiêu chuẩn được đưa ra lần lượt như: Cựa nhật nguyệt (cựa đen, cựa trắng), Lưỡng nhãn (hai mắt khác màu), gà có bớt trong lưỡi hoặc gà tử mị (tối nằm ngủ sải chân, sải cánh, duỗi cổ như chết). Rồi những con gà kiểu như sau sẽ được đánh giá cao: Chân như diễu hành, đầu lắc liên hồi, hoặc mỗi buổi sáng sau khi được phun nước cứ đi vòng quanh lồng (gà né lồng). Dân chơi gà đúc kết những kinh nghiệm trên bằng mấy câu: “Nhất thời chân chúm bỏ ra, nhì thời lắc mặt thứ ba né lồng”! Tuy nhiên, qua kinh nghiệm, vẫn có ý kiến cho rằng: “ Kê đá mã kỵ”, phải nhìn được chân đá thì mới xác định được gà hay, gà dở. Chọn được gà tốt rồi nhưng nếu nuôi không đúng cách, huấn luyện không bài bản thì cũng chẳng thể nên gà. Chế độ ăn của gà phải được tuân thủ: một ngày chỉ cho ăn 2 diều lúa, trưa cho ăn xen kẽ rau xanh, vài ngày mới cho ăn một ít mồi tươi. Nuôi kỹ quá gà sẽ bị “nục”(Béo). Muốn gà dày da, có sức chịu đựng tốt phải dùng nghệ tươi, lá ngũ trảo, một ít phèn chua, tất cả giã nát ngâm rượu để xoa cho gà mỗi ngày và cho gà phơi nắng sáng thường xuyên. Cứ như thế, theo đúng phép xưa thì gà một năm tuổi mới cho tham chiến. Trong quá trình chăm sóc, gà và chủ gắn liền với nhau, tạo thành một mối tương quan tình cảm gần gũi. Thế cho nên, gà cũng bị ảnh hưởng bởi tính cách người chủ.

Thú chơi chọi gà xưa đậm nét nghệ thuật như thế, nay đã bị biến tướng rất nhiều. Âu nhắc lại một chút nghệ về thú chơi gà chọi xưa, cũng để thấy được mặt lành mạnh của nó.

Cách chọn gà

Gà chọi

Gà đá quan trọng nhất là tông mái. Gà mái nòi, chủ không bao giờ bán mà chỉ tặng, biếu cho người rất thân để giữ giống, giữ tông “chó giống cha, gà gống mẹ” là vậy. Những con gà tài chịu đòn giỏi, sức bền, có nhiều thế độc là do gà mẹ di truyền. Gà nòi cha cũng quan trọng, gà cha cũng phải tài, ăn nhiều độ, chưa thua thì mới sinh ra được gà tài, gà hay. Thường một đám gà con khi tuyển chọn cũng chỉ được một vài con gà tài.

Mồng là phần thịt nằm trên đỉnh đầu gà, mồng gà trống to hơn mồng gà mái. Hiệp hội Gia cầm Mỹ (APA) công nhận hàng hoạt kiểu mồng bao gồm mồng vua (buttercup), mồng trích (cushion), mồng dâu (pea), mồng trà (rose), mồng lá (single), mồng đậu (strawberry), mồng chạc (V-shaped) và mồng óc (walnut).

Mồng thường là đặc điểm để nhận dạng các giống gà khác nhau. Chẳng hạn mồng vua là đặc điểm của giống gà Buttercup và mồng óc là đặc điểm độc đáo của giống gà ác (Silkie). Ở một số giống gà như Lơ-go (Leghorn) và Rhode Island Red, có cả các biến thể mồng lá lẫn mồng trà. Hơn nữa, màu của mồng biến thiên từ đỏ tươi cho đến tím, cũng tùy vào mỗi giống gà.

Gà nhà có tên khoa học là Gallus domesticus. Trong tiếng Latin, “gallus” nghĩa là mồng gà. Câu hỏi đầu tiên thường xuất hiện đó là tại sao gà lại có mồng. Theo chỗ tôi được biết, có hai lý do chính. Trước tiên nó có công dụng giải nhiệt cho gà. Gà không thể xuất mồ hôi để giải nhiệt. Thay vào đó, gà giải nhiệt bằng cách làm mát dòng máu chảy qua mồng và tích. Nhờ vậy mà gà có thể giải nhiệt khi thời tiết nóng nực. Lý do thứ hai theo tôi đó là mồng lớn để hấp dẫn gà mái – gà có thể nhận biết màu sắc và rất thích màu đỏ.

Mồng là là loại mồng phổ biến nhất và thường được thấy ở gà. Nhìn chung, mọi hình ảnh và biểu tượng về gà (như cúp, con giáp…) đều thể hiện loại mồng này. Nó là một tấm thịt mỏng, nhẵn nhụi, mềm, kéo dài từ gốc mỏ cho đến đỉnh đầu. Đỉnh mào thường bao gồm nhiều gai (thường 5 hay 6) hoặc chóp.

Một trong những vấn đề nghiêm trọng đối với mồng lá đó là các chóp thường có xu hướng bị đông cứng và đổ khi khí hậu quá lạnh. Điều này không ảnh hưởng đến sức khỏe nhưng làm hỏng dáng gà. Nhiều người chơi gà bảo vệ mồng bằng cách bôi keo paraffin (petroleum jelly) vào mùa lạnh. Paraffin bảo vệ mồng và chống đông cứng.

Gà trống của một số giống gà chẳng hạn như gà chọi Anh (Old English), Modern English, gà chọi Mỹ (American Game) phải được tỉa mồng (dubbing) trước khi đem triển lãm. Tất cả các giống trên đều có mồng lá. Cắt mồng bao gồm việc loại bỏ tất cả những bộ phận gắn với đầu như mồng, tích và dái tai. Điều này cũng tương tự như việc cắt đuôi ở một số giống chó nhất định. Quy trình này thường được thực hiện bằng kéo giải phẫu khi gà trống đạt trên 5 tháng tuổi. Những phần này không thể mọc lại được nên chỉ cần thực hiện một lần đối với mỗi con gà.

Có thời, nhiều trại gà chủ động cắt mồng của tất cả gà khi chúng còn non để tránh bị thương và nhiễm trùng về sau, điều làm giảm giá trị thương mại của gà. Tôi tin rằng hoạt động này hiện không còn được áp dụng nữa.

Dẫu mồng gà từng được cho là có nhiều năng lực thần bí kể cả việc chữa bệnh. Hiện tại, có loại thuốc được Cục Quản lý Dược Phẩm Mỹ (FDA) công nhận trong việc chữa trị nếp nhăn. Thuốc này được chiết xuất từ mồng của những con gà trống được lai tạo đặc biệt.

Mồng cũng thể hiện sức khỏe của gà. Nếu nó xuất hiện nhạt hay đậm hơn bình thường hoặc có vẻ nhăn nhúm hay xiêu vẹo, thì đó thường là dấu hiệu gà bị bệnh. Khi tham dự triển lãm, mồng tốt là dấu hiệu gà “mạnh khỏe”. Mồng gà chiếm 5 điểm trong thang điểm 100 của trọng tài. Thêm nữa, mồng đỏ tươi ở gà mái tơ thường có nghĩa gà sắp sửa đẻ trứng.

Do vậy, mồng được sử dụng vào vô số mục đích từ thể hiện sức khỏe, độ sung mãn, chức năng giải nhiệt cho đến hấp dẫn “chị em”. Nó có thể được dùng để hỗ trợ con người dưới nhiều hình thức. Sau cùng, nó dường như góp phần đem lại giá trị thẩm mỹ cho gà và một cái mồng to, đỏ tươi như để tuyên bố rằng chú ta thực sự “oai nhất xóm”.

Các loại mồng điển hình
Mồng: phần thịt nằm trên đỉnh đầu gà, mồng gà trống to hơn mồng gà mái. Có vô số kiểu mồng gà và một giống gà có nhiều kiểu mồng, thường là màu đỏ; màu tím xuất hiện ở các giống như Sumatra, Modern Game (màu birchen và brown red) và gà ác (silkie), màu đỏ-tím ở giống gà vảy cá (Seabright).

Mồng lá (single): tương đối mỏng, phần thịt nhẵn nhụi và mềm, gốc mồng kéo dài từ mỏ cho đến đỉnh đầu, phần trên cùng bao gồm từ 5 đến 6 gai mồng hay chóp, chóp chính giữa cao nhất so với các chóp phía trước hay sau, tạo thành hình nửa o-van khi nhìn tổng thể. Mồng phải luôn dựng thẳng, mồng gà trống to và dày hơn mồng gà mái; mồng gà mái có thể thẳng hay siêu vẹo tùy giống gà. Mồng được chia làm 3 phần: trước, giữa và sau hay lưỡi mồng, tức phần kéo dài ở sau đầu.

Mồng trà (rose): mồng đặc, rộng, gần như bằng phẳng trên nóc, ít thịt, phần cuối có chỏm kéo dài, mà nó có thể ngóc lên như ở giống Hamburg; gần như nằm ngang như ở giống Rosecomb Leghorn, hay cong theo dáng đầu như ở giống Wyandotte. Mặt trên ở phần chính phải hơi phồng và lởm chởm những gai tròn nhỏ. Hình dáng thay đổi tùy giống gà.

Mồng dâu (pea): mồng thấp, độ dài trung bình, đỉnh đầu có ba khía, khía chính giữa hơi cao hơn hai bên, đỉnh khía hoặc trơn lỳ hoặc có gai nhỏ; đặc điểm này được tìm thấy ở các giống gà Ameraucana, Brahma, Buckeyes, Cornish, Cubalaya and Sumatra.

Mồng chạc (V-shaped): mồng có hai nhánh, giống như sừng nối với nhau ở gốc chẳng hạn như Houdan, Polish, Crevecoeur, La Fleche và Sultan.

Mồng trích (cushion): dạng mồng thấp, gọn và tương đối nhỏ, nó phải thật nhẵn nhụi, không lồi lõm hay có gai và không phát triển quá phần đỉnh đầu.

Mồng vua (buttercup): bao gồm một lưỡi mồng mọc từ giao điểm giữa đầu và mỏ, và hơi ngả về sau thành hình cái vương miện, nằm ngay chính giữa đỉnh đầu. Vành của vương miện được chia đều bởi các chóp và kết thúc ở phía sau. Chóp mọc từ giữa vương miện là lỗi nghiêm trọng.

Mồng đậu (strawberry): dạng mồng thấp, gọn và tròn trĩnh, ngả nhiều về trước và phần sau không vượt quá giữa đỉnh đầu.

Mồng ác (silkie): gần như tròn, đôi khi phồng, chiều rộng lớn hơn chiều dài; đỉnh gấp nếp xen ngang bởi răng cưa nhỏ, lởm chởm ở phần trước và giữa mồng. Đôi khi, có hai hay ba chóp nhỏ phía sau bị mào che, đôi khi không có chóp nào. Nhìn chung, về mặt di truyền đây là kiểu mồng trà (rosecomb) kết hợp với mào (crest).

Mồng óc (walnut): dạng mồng đặc, tương đối rộng hình thành từ sự kết hợp của hai alen trội gồm alen mồng trà ® và alen mồng dâu (P) với bề mặt gấp nếp trông giống như hạt óc chó (walnut).





Gà Việt Nam thường phân làm 4 dạng mồng chính bao gồm: mồng dâu, mồng trích, mồng trà và mồng lá. Do quá trình lai tuyển chọn, gà đòn hay gà nòi đòn hầu như chỉ có dạng mồng dâu, gà cựa hay gà nòi lông ngoài mồng dâu còn có thêm mồng lá nhờ lai với gà chọi Mỹ; những dạng mồng khác như mồng trà, mồng trích, mồng vua là các dạng mồng của gà kiểng, gà thịt:

*Mồng lá là dạng mồng phổ biến ở mọi giống gà.

*Mồng dâu là dạng mồng phổ biến ở gà chọi nên có nhiều biến thể và tên gọi khác nhau. Mồng dâu có 3 khía nên còn được gọi là mồng công, mồng khế. Mồng ngả một bên được gọi là mồng trập (chập). Gốc nhỏ, dựng được gọi là mồng trốc (chóc). Gốc to, bản rộng và dựng đôi khi được gọi là “mồng vua” tuy cách gọi này gây nhầm lẫn với loại mồng khác.

*Mồng trích là dạng mồng tương tự như mồng chim trích. Mồng thấp và trơn láng nên còn được gọi là mồng sít, mồng chít hay mồng lỳ. Mồng tròn trĩnh được gọi là mồng đậu, mồng nụ. Mồng có lỗ được gọi là trích lỗ. Mồng bè, rộng, có nếp được gọi là mồng óc. Gà đòn Malay có dạng mồng này.

*Mồng trà hay chà, là dạng mồng đặc, rộng, bề mặt thường có gai rất dễ nhận biết.

Di truyền của mồng gà
Mồng gà được quy định bởi hai cặp nhiễm sắc thể, bao gồm 4 alen:

*P: mồng dâu trội
*p: mồng dâu lặn
*R: mồng trà trội
*r: mồng trà lặn

Gà con sẽ nhận: 2 alen từ gà bố và 2 alen từ gà mẹ.

Bảng kết hợp như sau:



*Lai mồng lá x mồng lá sẽ thu được 100% mồng lá.
*Lai mồng trà x mồng lá hoặc mồng trà x mồng trà thì sẽ thu được ít nhất 50% mồng trà (số còn lại là mồng lá).
*Lai mồng dâu x mồng lá hoặc mồng dâu x mồng dâu thì sẽ thu được ít nhất 50% mồng dâu (số còn lại là mồng lá).
*Lai mồng dâu x mồng trà sẽ thu được ít nhất 25% mồng trích.
*Lai mồng trích x mồng lá sẽ thu được ít nhất 25% mồng trích.
*Lai mồng trích x mồng dâu hoặc mồng trích x mồng trà sẽ thu được ít nhất 37,5% mồng trích.
*Lai mồng trích x mồng trích sẽ thu được ít nhất 56,25% mồng trích.

Lưu ý:
*Ở rất nhiều giống gà, gà trống RR có tỷ lệ thụ tinh thấp. Gà mái RR sinh sản bình thường. Việc phát hiện và loại bỏ gà trống RR không dễ dàng. Nếu lai với gà mái mồng lá (rr) mà cho ra 100% gà con mồng trà thì đúng là nó. Bằng không cứ lai bình thường nhưng thấy tỷ lệ thụ tinh thấp thì loại bỏ.
*Alen mồng dâu P ảnh hưởng đến kích thước của tích. Gà có hai alen PP: tích nhỏ, mồng thấp bé; Pp: tích vừa, mồng cao; pp: tích to (tức bình thường), mồng to. Alen mồng dâu P cũng ảnh hưởng đến sụn lườn (breast ridge). Gà không có gien mồng dâu (pp) sẽ thiếu sụn hai bên lườn. Điều này rất có ý nghĩa trong việc tuyển chọn gà.


*Mồng trích hiện đang là mốt! Lai mồng trích với bất kỳ dạng mồng nào đều thu được một tỷ lệ mồng trích nhất định. Bằng không thì lai mồng dâu với mồng trà cũng thu được mồng trích. Mồng trích có nhiều kiểu gien nhưng kiểu mà chúng ta cần chọn là PP,Rr (tích nhỏ, sinh sản tốt). Để chọn dạng mồng trích nhỏ gọn thì chúng ta phải tiếp tục lai tuyển chọn qua nhiều đời.
*Mồng vua (buttercup) thuộc về một gien khác, xuất hiện khi gà mang một alen trội D.
*Mồng chạc (V-shaped) có tính trội so với mồng vua.

Mồng lá (single), dạng mồng phổ biến nhất


Các dạng mồng dâu ở gà nòi và gà cựa





Mồng trà


Các dạng mồng trích



(hình bên trái là trích lỗ)

Mồng đậu (strawberry), dạng mồng trích nhỏ gọn


Mồng óc (walnut), dạng mồng trích với nếp gấp như óc chó.


Giống gà Chantecler có dạng mồng trích (cushion) hoàn hảo, rất thích hợp với xứ lạnh.


Mồng vua (buttercup)


Mồng chạc (V-shaped)

Một trong những giống gà chọi nổi tiếng đó là giống gà chọi Bình Định. Cùng tìm hiểu về gà chọi Bình Định nhé!

1. Xuất xứ
Khó có thể xác định được lịch sử và nguồn gốc của gà chọi Bình Định do có ít tài liệu nói về gà chọi, bên cạnh đó người chơi gà và nuôi gà thường hay dấu nghề và giữ độc quyền về dòng mái. Nhiều ý kiến cho rằng gà chọi Bình Định có nguồn gốc từ Trung Quốc. Giả thiết này phù hợp với đặc điểm về giống: gà chọi Bình Định có thân hình to khoẻ, xương to chắc (theo thuật ngữ gọi là gà Đòn) được nuôi phổ biến ở Trung Quốc đến miền Bắc và miền Trung của Việt Nam (ở miền Nam ít nuôi loại gà này). Ngoài ra thể lệ đấu gà ở Miền Bẵc, miền Trung và Trung Quốc có nhiều nét tương đồng.

2. Mục đích sử dụng
Mục đích chính của việc nuôi gà chọi là sử dụng con trống vào việc huấn luyện và thi đấu. Đa phần gà mái và những con trống không thành công trong quá trình tập luyện cũng như thi đấu thường được giết thịt.

Đối với gà mái, từ khi nở ra, lớn lên con nào có ngoại hình “ngố” thể chất khoẻ mạnh, tính khí hung dữ và có một số đặc điểm ngoại hình qui định phẩm chất tốt sẽ được giữ lại làm gà mái sinh sản. Chúng được kiểm định qua vài lứa, nếu sản xuất ra được nhiều gà trống đạt thành tích cao thì tiếp tục sử dụng nhân giống, nếu không đạt thì bị loại bỏ, chuyến sang giết thịt. Đối với gà trống, con nào có ngoại hình tốt, thể chất tốt, tính tình hung hăng thì được đưa vào huấn luyện, trong quá trình này người ta tiếp tục chọn theo các tiêu chí:

– Có thể chất tốt (có khả năng chịu đòn, gan lì, luyện tập và thi đấu bền bỉ).

– Có thế đánh hay, đòn đá đẹp và hiểm.

– Có khả năng tránh đòn tốt.

Tỉ lệ gà được huấn luyện thành công và trở thành gà thi đấu là rất thấp, chỉ đạt dưới 20% so với tổng số gà trống lúc nở ra.

3. Phân bố
Gà chọi được nuôi từ xa xưa ở nhiều địa phương thuộc tỉnh Bình Định. Đến nay, ước tính cả tỉnh có khoảng 1000 gà trống được tuyển chọn, huấn luyện và sử dụng làm gà thi đấu ở các cấp độ khác nhau. Tất cả các huyện và thành phố đều có nuôi và tổ chức trường đấu gà, song tập trung nhất là thành phố Qui Nhơn, Tây Sơn và Hoài Nhơn.

Chơi gà chọi cũng là hoạt động giao lưu văn hoá, cho nên giống gà chọi Bình Định hiện nay không chỉ tồn tại riêng ở Bình Định mà còn phát tán ra các tỉnh lân cận như Quảng Ngãi, Phú Yên, Khánh Hoà, Gia Lai, ĐakLak.

Gà trống thi đấu đạt thành tích cao thường được bán đi nhiều nơi trong và ngoài nước.

4. Các tính trạng đặc biệt
Gà chọi Bình Định có thể chất tốt, thể hiện ở đặc điểm có sức chịu đòn khá và thi đấu bền bỉ, rất nhiều con chịu đựng được 40 hiệp đấu liên tục (mỗi hiệp dài 20 phút và thời gian giải lao giữa các hiệp là 5 phút). Nhiều gà chọi Bình Định đã thi đấu và nổi tiếng ở các trường đấu Việt Nam, Trung Quốc, Lào, Cam pu chia, Thái Lan,…nhờ các thế đánh hay, đòn đá đẹp và hiểm. Gà chọi Bình Định có tốc độ sinh trưởng chậm, trên 1 năm tuổi mới thành thục về thể vóc. Nuôi theo phương thức truyền thống tại các hộ gia đình, gà 18 tháng tuổi đạt bình quân 4.034g con trống và 2.870 g ở con mái.



5. Thức ăn và dinh dưỡng
Theo truyền thống, gà chọi Bình Định được nuôi dưỡng bằng thức ăn tự nhiên dạng nguyên, bao gồm: lúa, gạo, ngũ cốc, giun, dế, động vật thuỷ sinh, côn trùng cây cỏ,…. Ngày nay, người ta sử dụng thức ăn hỗn hợp công nghiệp để cho gà con ăn ở giai đoạn theo mẹ. Sau 1.5 tháng tuổi cho thêm lúa, gạo, cơm, ngô, ếch, nhái, lươn, thịt bò, lòng đỏ trứng, rau, giá,…. khi tăng lượng lúa thì rút dần cám công nghiệp , đến khi tách mẹ thì cho ăn hoàn toàn bằng lúa. Cho gà ăn làm hai bữa vào 9 giờ sáng và 4 – 5 giờ chiều. Riêng gà con cho ăn tự do, gà tách mẹ ngoài hai bữa chính còn tự đi kiếm ăn. Gà lớn trên 6 tháng cho ăn thêm rau, giá, xà lách, chuối sứ, cà chua, mỗi tuần cho ăn thêm 1 – 2 bữa lươn hoặc thịt bò.

* Khẩu phần ăn cho gà con tách mẹ( cho ăn tự do):

– cám gạo : 10%

– bắp : 20%

– lúa : 30%

– Cá tươi nấu chín : 20%

– Rau( muống, cải, xà lách) : 20%.

* Khẩu phần cho một gà trống thi đấu/ ngày:

– Lúa : 0.25 kg.

– Rau, giá : 0.10 kg.

– Lươn, thịt bò : 0.10 kg.

6. Quản lý huấn luyện gà thi đấu
– Gà con được nuôi chung cả ổ và theo mẹ đến 2.5 hoặc 3 tháng tuổi.

– Sau khi tách mẹ vẫn được nhốt chung, cho đến 4 – 5 tháng tuổi thì tách riêng trống, mái. Gà trống lúc này được nhốt riêng mỗi con một ô, không cho các con trống thấy mặt nhau để tránh mổ và đá bậy.

– Khi gà đã gáy rõ tiếng thì bắt đầu cắt lông ở các vùng đầu, cổ, ức, đùi nhằm bộc lộ da ở các vùng này. Đồng thời cắt tai, tích.

– Cho gà đá thử 1 – 5 trận, xem con nào có khả năng đá hay thì giữ lại huấn luyện tiếp, hoặc không thì bán hoặc giết thịt.

– Huấn luyện gà bằng các việc chính:

+ Quần sương: cho gà vận động vào sáng sớm hàng ngày.

+ Xát nghệ: dùng nghệ giã nhỏ, hoà với rượu, nước trà, nước tiểu trẻ con sát vào vùng da đã cắt lông trong vòng 3 tháng để cho da dày lên nhằm tăng khả năng chịu đòn và giảm thương tích khi thi đấu.

+ Dầm cẳng: trước khi thi đấu 1 tháng, gà được cho ngâm chân trong hỗn dịch: nghệ, muối, nước tiểu để cho gà được cứng chân.

– Tổ chức thi đấu:

+ Gà được phân theo 3 hạng: hạng tiểu (

+ Mỗi trận đấu thường được tổ chức từ 01 hiệp trở lên, mỗi hiệp có thời gian 20 phút. Thời gian nghỉ giải lao giữa các hiệp đấu là 05 phút để săn sóc và hồi phục cho gà.

– Mùa thi đấu: Mùa chọi gà thường được tổ chức vào dịp Tết và Xuân, kéo dài từ tháng chạp đến tháng tư âm lịch. Sau đó, từ tháng năm đến tháng mười một âm lịch là mùa gà thay lông nên không sử dụng thi đấu được.

7. Đặc đIểm ngoại hình
Gà chọi Bình Định có tầm vóc to lớn, xương to, cơ bắp phát triển, chân cao và to khoẻ, có cựa ngắn hoặc không có, lớp biểu bì hoá sừng ở cẳng chân dày và cứng, Gà đá bằng sức mạnh của bàn chân chứ không phải bằng khả năng đâm xuyên của cựa.

– Màu sắc của lông, da

Nhìn chung màu sắc của gà chọi Bình Định đa dạng, có thể thuần màu hay đa màu trên một cá thể. Thông thường màu sắc lông phụ thuộc vào màu lông của con trống là chính, màu lông giống con trống chiếm tie lệ 50 – 60%.

* Màu lông

+ Gà có lông đen tuyền, gọi là gà ô, loại này chiếm tỉ lệ cao nhất.

+ Gà có lông đen, lông mã màu đỏ gọi là gà Tía.

+ Gà có màu lông xám tro gọi là gà Xám.

+ Gà có màu lông giống lông chim ó gọi là gà ó.

+ Gà có màu lông trắng roàn thân, gọi là gà Nhạn.

+ Gà có lông 5 màu ( đỏ, đen, vàng, trắng, xám), gọi là gà Ngũ sắc.

Ngoài ra, còn có một số có màu lông pha tạp như gà đen có chấm trắng…

* Màu mỏ:

Màu mỏ cũng có màu sắc đa dạng, thường thấy mỏ có màu trắng ngà, màu vàng, màu đen, màu xanh lợt (xanh đọt chuối).

* Màu chân:

Lớp biểu bì hoá sừng (vảy) ở bàn chân và các ngón chân gà chọi Bình Định cũng có màu sắc không giống nhau giữa các cá thể. Thậm chí, cùng một cá thể song màu sắc hai chân lại khác nhau. Thường thấy gà hai chân đen, vàng, xanh lợt, trắng, vàng đốm nâu, một chân vàng một chân đen hoặc trắng. Màu sắc cựa gà thường giống màu chân, song có con có hai cựa với hai màu khác nhau mặc dù hai chân lại cùng màu.

* Màu da:

Phần da đầu, cổ, ức, đùi và hông có màu đỏ và dày. Các phần khác như: lưng, nách, cánh lại có màu vàng hoặc trắng và da mỏng.

– Tầm vóc

Gà chọi Bình Định có tầm vóc to lớn, chân cao, xương ống chân to, ngón dài và khoẻ, bàn chân (ống chân) gà trưởng thành có con dài tới 15 cm, song thường thấy loại 10 – 13 cm. Ngực rộng với cơ ngực nổi rõ. Đùi to, dài và cơ phát triển. Tuy nhiên bụng lại rất gọn, khoảng cách giữa hai mỏm xương chậu hẹp (1.5 – 3.0 cm ở gà trống). Phao câu và lông đuôi phát triển (lông đuôi có thể dài tới 30 cm). Khối lượng cơ thể trưởng thành của gà trống có thể đạt 5.0 kg, song thường gặp loại gà nặng từ 3.5 – 4.5 kg. Khối lượng cơ thể trưởng thành của gà mái đạt 3.5 – 4.0 kg. Tuy nhiên, trong quá trình nuôi dưỡng và huấn luyện gà, người ta thường khống chế khối lượng của gà trống thi đấu ở khoảng 3.0 – 3.8 kg, là khoảng khối lượng mà gà phát huy tốt nhất các đòn đá hay và hiểm.

Với những thông tin trên hy vọng các bạn sẽ chọn được đúng giống gà chọi Bình ĐỊnh và nuôi dưỡng chăm sóc đúng phương pháp.

Từ thời La Mã người ta hiểu biết về gà. Hơn nữa, rất nhiều kiến thức mà chúng ta biết ngày nay đều bắt nguồn từ thời này. Các tác giả La Mã từng mô tả về phương pháp nuôi gà. Trò đá gà cũng rất phổ biến vào thời ấy.


Tôi sẽ trích dẫn một số tác giả La Mã về các phương pháp nuôi gà thời xưa. Một số ý tưởng vẫn còn được sử dụng ngày nay nên bạn sẽ không thấy có gì mới mẻ. Dẫu vậy, tôi vẫn cố gắng xem sao.

Các tác giả La Mã

Về vấn đề nuôi gà, có bốn tác giả La tinh đáng chú ý là Cato, Varro, Columella và Palladius. Tác giả cổ nhất là Cato, người sống vào khoảng năm 200 trước công nguyên, Varo sống vào khoảng từ năm 116 đến 27 trước công nguyên, Columella sống trong thời cai trị của các hoàng đế Tiberius và Claudius (khoảng công nguyên), Palladius sống vào khoảng năm 400 sau công nguyên.

Họ thảo luận đề tài nuôi gà ở khía cạnh kinh tế thuần túy, không đề cập đến gà cảnh hay gà đá. Trò đá gà đã xuất hiện vào thời đó. Ở thế kỷ thứ 2 trước công nguyên, trò đá gà du nhập vào đế quốc La Mã.

Vào thời của Columella, có những tay đá gà chuyên nghiệp mất toàn bộ gia sản trong một trận đấu khi gà của đối phương chiến thắng. Một nhà cứu tế ở Smyrna, trưng bày một con gà thắng trận oai vệ ngả về bên trái và nắm một cành cọ lớn.

Một trận đá gà với bốn con tham gia cùng lúc – một bị chết – được thể hiện trong một bức họa ở thành Pompeii.

Gia cầm được nuôi rất phổ biến. Gà giống nhập khẩu từ Tanagra, Chalcis (cả hai đều ở Hy Lạp) và Medina ở Ba Tư, và được lưu ý đến vẻ đẹp cũng như khả năng chiến đấu.



Hình vẽ một trận đá gà từ tranh khảm tường ở House of the Labyrinth (mê cung), Pompeii.



(Trái) Tượng gà trống vào thời tiền Corinthian, khoảng năm 600 trước công nguyên. (Phải) Tượng gà trống bằng đất nung, có lẽ vào thế kỷ thứ nhất sau công nguyên.

Mê tín

Gà được sử dụng để dự đoán kết quả của các sự kiện. Chúng dự đoán kết quả các trận chiến và xung đột dựa vào cách thức mà chúng mổ thức ăn (hay không).

Có một câu chuyện về quan tổng tài Publius Claudius Pulcher vào thời mà ông đang nắm hạm đội tàu chiến La Mã trong cuộc chiến Carthage lần thứ nhất. Ông thua trận trước người Carthaginian, có lẽ vì ông đã bỏ qua điềm xấu khi những con gà cúng tế bỏ ăn. Theo Valerius Maximus, Claudius tức giận và quẳng những con gà xuống biển, ut biberent, quando esse nollent (“để mà chúng có thể uống bởi vì chúng không chịu ăn”).



(Trái) Tranh khảm gà trống, Bảo tàng Quốc gia La Mã (Museo Nationale di Roma) ở Rome, Ý. (Phải) Gà Dorking trống.

Kiến thức của người La Mã

Bên cạnh những vấn đề bạo lực, được biết người La Mã cũng đem lại tiến bộ. Giống gà Dorking được cho là bắt nguồn từ nước Ý vào thời đế quốc La Mã. Một trong những ghi nhận sớm nhất về giống gà này là từ tác giả Columella. Trong cuốn Rei rusticae libri, ông mô tả về giống gà như sau “dáng vuông vức, ngực to và rộng, với đầu to và mào nhỏ dựng đứng… những con thuần chủng nhất có đến 5 móng”. Từ đấy, chúng được người La Mã đem vào nước Anh và được lưu giữ cho đến tận ngày nay. Chúng xuất hiện trong Triển lãm Gia Cầm Anh lần thứ nhất vào năm 1845.

Columella cho rằng gà mái 5 ngón là chất lượng nhất. Các tác giả Anh đều trích dẫn Columella khi nói rằng Dorking giống gà cổ xưa mà gốc gác bắt nguồn từ thời La Mã. Không chỉ có những con gà chân ngắn mà những con gà có hai lá mồng hay còn gọi là mồng vua (buttercup) và gà đầu xù (crested) cũng tồn tại. Dấu vết của các con gà đầu xù thời La Mã được phát hiện trong các di chỉ ở Anh.

Varro và Columella cung cấp các hướng dẫn về vấn đề nuôi, cho ăn và vỗ béo gia cầm ở Ý; về cách làm nhà nuôi gà mái “gallinaria” và về công việc của người chăn nuôi gà.



(Trái) Gà trống được hiến tế cho thần Mercurius (tức thần Hermes của Hy Lạp), tương tự như cừu và heo. Mercury là vị thần bảo trợ việc mua bán – trong hình này mang một bao tiền ở tay trái và caduceo (cây gậy với hai con rắn) ở tay phải. (Phải) Tiền cổ, tất cả đều được trang trí với hình gà trống.

Công việc của người nuôi gà

Varro là người quan tâm nhất đến chủ đề lai tạo gà, một số thông tin vẫn còn hữu dụng cho đến tận ngày nay, những thông tin khác có nhiều sai sót.

“…Khi gà mái bắt đầu nằm ổ, tổ cần được lót rơm và khi gà đang ấp, cần thay rơm mới vì rận và các loài ký sinh khác khu trú bên dưới và làm gà khó chịu, từ đó làm trứng nở không đều hoặc bị hư. Không gà mái nào nên đẻ quá 25 trứng, cho dù nó có thể đẻ hơn thế. Thời kỳ ấp trứng tốt nhất là vào giữa mùa đông với mùa thu. Do vậy, trứng đẻ trước hay sau thời kỳ này hoặc trứng của gà mái tơ không nên đặt vào tổ, và gà mái ấp không nên quá già, hoặc móng và mỏ quá sắc; gà mái tơ nên được dùng để phối và đẻ trứng hơn là dùng để ấp.

Gà mái một hay hai năm tuổi thích hợp nhất cho việc lai tạo. Nếu bạn muốn dùng gà để ấp trứng công, trứng phải được đặt vào tổ trước trứng gà 10 ngày để tất cả đều nở cùng lúc, bởi thời gian ấp của trứng gà là 20 ngày trong khi trứng công cần đến 30 ngày. Với yêu cầu được ủ cả ngày lẫn đêm, gà mái cần được nhốt kín và chỉ thả ra vào buổi sáng và buổi tối để chúng ăn uống. Người nuôi gà cần đảo trứng sau vài ngày để nhiệt phân bố đều.

Làm thế nào để biết trứng gà có trống hay không? Một số người nói rằng có thể xác định bằng cách thả trứng vào nước, trứng không có trống sẽ nổi trong khi trứng có trống sẽ chìm xuống đáy. Những người cố tìm câu trả lời bằng cách lắc trứng là sai bởi làm vậy sẽ ảnh hưởng đến bào thai bên trong. Tương tự, có người xác định trứng không có trống nếu nó trong suốt khi được soi trước nguồn sáng.

Nếu bạn muốn giữ trứng tươi lâu, bạn nên thả trong muối ăn hoặc nước muối mặn trong ba, bốn giờ. Rồi chúng được vớt ra và giữ trong rơm hay cám.

Cần đặt số lẻ trứng để gà ấp. Người nuôi có thể biết trứng có trống hay không sau khi ấp khoảng 4 ngày bằng cách soi chúng trước nguồn sáng và nếu trứng trong suốt thì nên bỏ và thay bằng trứng khác. Khi gà con ra đời, chúng nên được bắt khỏi tổ và thả chung với gà mái; và nếu vẫn còn sót vài trứng chưa nở thì nên lấy ra và đặt vào ổ trứng đang ấp khác; và không gà mái nào nên chăm hơn 30 gà con bởi vì bầy gà không nên quá đông”.

Palladius không đề cập nhiều đến việc nuôi gà:

“…Bố trí số lẻ trứng để gà mái ấp khi trăng tròn vào các ngày từ 10 đến 15… Rận có thể được loại bỏ bằng cách trộn stavesacre (một loại cây bụi có hoa) với rượu và bitter lupin juice (chiết xuất của một loại đậu phổ biến ở Địa Trung Hải) rồi bôi vào chân lông…”



Bình rượu trang trí hình gà trống của người Corinthian vào thế kỷ thứ 6.

Gallinaria – nhà nuôi gà thời La Mã

Tôi xin trích dẫn Columnella:

“…Sân gà nên được bố trí trong khuôn viên vườn nơi tiếp nhận nắng sớm vào mùa đông; nó phải được liên kết với lò bánh hoặc nhà bếp để lấy hơi nóng sưởi cho gà. Cấu trúc, được gọi là nhà nuôi gà, phải bao gồm 3 ngăn và mặt tiền, như đã nói, phải hướng đông. Hướng này có duy nhất một cửa hẹp ở ngăn giữa; đây là ngăn nhỏ nhất với kích thước khoảng 2 m mỗi cạnh.

…Không được để gà ngủ trên sàn, chúng sẽ bị dính phân khiến gà bị bệnh gút vì phân dính vào các kẽ chân. Để tránh bệnh này, cần bố trí chạc tròn, nhẵn để không làm gà bị thương khi đậu lên. Chạc phải gác qua hai vách đối diện và cách mặt đất khoảng 30 cm, mỗi chạc cách nhau khoảng 60 cm…”

Varro phát biểu như sau:

“…Nếu bạn muốn nuôi bầy 200 con gà, bạn phải chuẩn bị nhiều chuồng nuôi rộng, mặt hướng đông, mỗi cái có kích thước khoảng 3 m (dài) x 1.5 m (rộng) x 3 m (cao). Mỗi chuồng nên có một cửa sổ kích thước mỗi cạnh 90 cm và nên được rào bằng cành liễu để ánh sáng đi qua nhưng ngăn cản loài săn mồi đột nhập làm hại gà…”



Anh lùn và chú gà trống, tranh khảm tại Bảo tàng khảo cổ học ở Naples, Ý.

Kết luận

Không có nhiều đổi thay kể từ thời đế quốc La Mã. Khi tôi còn nhỏ, tức là rất xa so với thời đó, tôi cũng được dạy luôn đặt số lẻ trứng để gà mái ấp. Cứ như là tôi đang sống vào thời La Mã không bằng! Điều tương tự cũng được áp dụng với trứng mới được đẻ sau vài ngày. Để kiểm tra xem trứng có trống hay không, tôi thả chúng vào nước hay tốt hơn là đem soi trước nguồn sáng (ngày nay chúng ta đã có đèn).

Điều may mắn là chúng ta có nhiều công cụ chất lượng và điều kiện tốt hơn so với những gì mà người La Mã có. Nhưng kiến thức của họ vẫn rất đáng khâm phục!



Tranh khảm La Mã vào thế kỷ thứ 1 trước công nguyên thuộc Burrel Collection, Công viên Quốc gia Pollok, Glasgow. Hình ảnh điển hình cho gà trống vùng Địa Trung Hải. Columella sống vào thế kỷ thứ 1 sau công nguyên. Nhưng chúng ta có thể nói rằng tranh được thực hiện theo phong cách mà ông khẳng định sau này trong De re rustica (VIII,2,9) về nguồn gốc giả định của giống gà lơ-go: “gà thả vườn có những lông phớt đỏ và phớt đen trong bộ lông màu đen, mồng linh động và dựng, tích đỏ phớt trắng, treo lủng lẳng như chòm râu ông già”.



Nhà thờ Basilica ở Aquileia, tranh khảm vào thế kỷ thứ 4 sau công nguyên – gà trống và rùa. Một số người cho rằng cảnh này đại diện cho cuộc chiến giữa cái thiện, đại diện bởi gà trống, và cái ác, đại diện bởi con rùa nhưng cũng có nhiều ý kiến khác. Chúng ta chọn tranh này bởi vì có sự xuất hiện của con gà trống, và rõ ràng có dáng của gà rừng.

Qua nhiều lần thách đấu, Xám Thần – chú gà chọi được dân chơi xem như huyền thoại – đã đem về hàng tỷ đồng cho chủ nhân.

Một “chiến kê” huyền thoạiXám Thần là tên chú gà huyền thoại được các tay chơi trong giới chọi gà ví như nỗi kinh hoàng cho mọi đối thủ. Với tố chất trở thành chiến binh huyền thoại, khi tham gia vào các trận đấu lớn có tính sinh tử, Xám Thần thường hạ đối phương trong 5 “hồ” (hiệp kéo dài 15 phút). Và mỗi chiến thắng thường kết thúc bằng cú đá xuyên phổi hạ gục đối phương ngay tại trận.Nhiều tay chơi trong giới chọi gà kể, cuộc đời chinh chiến của một chú gà thường chỉ thắng đến 7 trận đã được cho là mãnh chiến nhưng với Xám Thần có đến 21 trận đấu lớn. Đó là thành tích chưa có “chiến kê” nào đạt được.Đương nhiên, Xám Thần trở thành hình mẫu cho những chiến binh gà chọi. Nó được chủ nhân đưa đi khắp nơi trong nước thi đấu, đi đến đâu Xám Thần đều gây sự chú ý cho người chơi với những cú đá tốc độ, khả năng kết thúc trận đấu nhanh. Với cân nặng chỉ 2,8 kg nhưng Xám Thần vẫn chiến thắng những đối thủ nặng ký hơn mình về độ cao, cân nặng….Anh Nguyễn Thế Anh (Thôn 5, Thạch Hòa, Thạch Thất, Hà Nội), một người nổi tiếng trong giới chọi gà cho biết, mỗi chiến tích nổi tiếng của Xám Thần được dân chơi gà chọi truyền kể cho nhau nghe nhiều lần.


“Trong một lần thi đấu ở Quảng Ninh, dù trước đó Xám Thần bị gẫy cựa của một bên chân trong lúc luyện tập, người chủ xin được gắn cựa để cho Xám Thần được thi đấu công bằng, nhưng không được chấp nhận. Song với chiếc cựa gẫy Xám Thần vẫn hạ gục đối phương. Chiến thắng trong lần thi đấu đó, tên tuổi của Xám Thần lại càng vang xa hơn nưa”, anh Thế Anh chia sẻ.


Xám Thần – chú gà chọi được dân chơi xem như huyền thoại.
Trong chuyến du đấu ở Lào Cai, Yên Bái, khi đó có một số người Trung Quốc cũng mang gà đến thi đấu, nhưng tất cả đã bị thua bởi chân cựa của Xám Thần.

Những đối thủ chết trận với Xám Thần đều được chủ nhân của nó đem đi làm thịt, khi mổ ra những con gà này đều bị một vết thương xuyên phổi đẫn đến cái chết ngay trên trận chiến.

Bỏ trăm triệu để mua giống Xám Thần

Là một chiến binh tài ba, mỗi trận đấu của Xám Thần được nhiều người trong nghề chờ đợi. Trong giới ai cũng biết Xám Thần qua 2 đời chủ, nó đã kiếm được hàng chục tỷ đồng cho chủ nhân thông qua những lần thách đấu.

Người chủ đầu của Xám Thần là anh Thắng (Thắng cuộc), một đại gia đất Phú Thọ. Anh Thắng tuyển Xám Thần từ trong Nha Trang, mang ra ngoài này rồi cất công “đúc” Xám Thần trở thành chiến binh nổi tiếng như ngày nay. Anh Thắng cùng Xám Thần đi khắp miền Bắc nhận lời thách đấu đều giành thắng lợi.

Nhưng do không có đối thủ, nhiều tay chơi gà bắt đầu cảm thấy sợ Xám Thần nên anh Thắng rơi vào tình thế “Ế độ” không ai muốn giao đấu. Xám Thần bị tẩy chay khỏi sới. Vì Xám Thần trở nên không còn đối thủ, nên các cuộc thách đấu không còn, anh Thắng cảm thấy buồn tẻ nên quết định bán Xám thần cho anh Thơ (Ba Vì – Hà Nội) với giá 80 triệu đồng.

Về đến đất Ba Vì, anh Thơ cũng rơi vào tình thế giống anh Thắng, đối thủ từ chối Xám Thần. Nhiều lần anh Thơ phải sử dụng tin đồn, phao tin đánh lừa thiên hạ rằng Xám Thần đã chết, mục đính để tìm kiếm đối thủ cho Xám Thần.

Mặc dù bị “ế độ”, nhiều đối thủ vẫn tiếp tục “đúc” gà có ý phục thù, họ gửi lời thách đấu tiền tỷ với Xám Thần cho anh Thơ. Tất cả trận thách đấu đó là những trận đấu nổi tiếng của Xám Thần được nhiều người trong giới thống kê như những kỷ niệm đáng ghi vào “lịch sử” của dân chơi chọi gà đất Bắc.

Nổi tiếng nhất là các trận ở Quảng Ninh, Xám Thần đánh bại đối phương bằng một chiếc cựa đã gẫy; còn trận ở Lào Cai, Yên Bái khiến dân chơi Trung Quốc thua tâm phục khẩu phục. Ở Hải Phòng đá vỡ phổi đối phương trong 2 “hồ” giao đấu.

Theo người trong giới chọi gà, sau 3 năm chinh chiến, qua 2 đời chủ, chiến thắng 21 trận đấu đỉnh cao, năm 2014 Xám Thần được anh Thơ cho nghỉ hưu và được nhiều người theo đuổi muốn mua với giá hàng trăm triệu để mang về gây giống, nhưng anh Thơ không bán.

Anh Thơ giữ lại Xám Thần đã cho anh rất nhiều thành công, nó như một đứa con tinh thần của anh. Anh Thơ hy vọng Xám Thần sẽ “đúc” ra các thế hệ gà tiếp theo, thừa hưởng những cú đá huyền thoại của nó.

Nhờ sự nổi tiếng của Xám Thần, anh Thơ được rất nhiều người săn đón tìm mua những thế hệ gà mà Xám Thần đã sinh ra. Họ hy vọng những chú gà con này sẽ thừa hưởng những phẩm chất mà Xám Thần đã có.