Chu kỳ của mặt trăng
Mặt trăng quay 1 vòng quanh trái đất mất khoảng hơn 29 ngày. Khi trăng ở giữa mặt trời và trái đất thì ta sẽ không thấy mặt trăng vào ban đêm (trăng tàn). Khi trái đất ở giữa mặt trăng và mặt trời thì ta thấy trăng tròn.
Do lực hấp dẫn của mặt trăng (mạnh) và mặt trời (yếu) nên nước trên các đại dương sẽ dồn về phía mặt trăng thành 1 cái “bướu” nước. Do chuyển động tự quay quanh trục của trái đất mỗi ngày 1 vòng cho nên cái bướu này cũng chạy liên tục vòng quanh trái đất mỗi ngày 1 vòng, ta gọi đó là thủy triều.
Ta không phải nhà khoa học nên hiểu đại khái thế là được rồi. Mình đã thử tìm hiểu về triều cường, nhật triều, bán nhật triều v.v mà cuối cùng đuối quá đành thua! Quan trọng là ta xem các nhà khoa học đã rút ra kết luận gì bên dưới là được rồi, phải không bạn?

Tuy nhiên có mấy chuyện cần phân biệt rõ ràng đối với người làm cây như sau:

• Khi trăng tàn thì nước sẽ dâng lên cao nhất vào ban ngày, và ban đêm sẽ xuống thấp nhất.
  
• Khi trăng tròn thì nước lên cao nhất vào ban đêm, ban ngày nước xuống thấp nhất.
  
• Cây lá bản tổng hợp dinh dưỡng vào ban ngày, tức là ban ngày cây cần nước. Ngược lại cây lá kim chỉ dùng năng lượng mặt trời tạo thành các axit hữu cơ và tích trữ lại rồi ban đêm mới mang ra tổng hợp thành nhựa luyện, tức là chúng cần nước vào ban đêm.
  
• Với hầu hết các giống cây (trừ linh sam, liễu rũ) cây phát chồi non trước khi phát rễ.
  

Cành rơi như thế nào là đẹp?
Trước hết cành đẹp là cành khi nhìn từ mọi góc độ đều khúc khuỷu. Không nên cho rằng cây chỉ ngắm từ 1 phía nên nhìn từ mặt tiền cành rơi cong quẹo là đủ. Bởi mắt người cảm nhận được hình ảnh 3 chiều. Những chỗ vòng ra đằng sau sẽ tạo cảm giác về chiều sâu của tác phẩm. Uốn thế nào thì chẳng có một nguyên tắc nào cả, tùy vào cảm hứng lúc bạn uốn thôi. Ở mức cơ bản, hãy tưởng tượng như bạn đang uốn thành hình cái lò xo. Thành thạo hơn có thể uốn những đường vòng cung thành đường gập thật gấp, một đường vòng uốn thành 2 đường vòng nhỏ v.v

Khoảng cách các tán lá phải ngắn dần về phía ngọn cây.

Về tán lá, nếu uốn theo kiểu cây bài thì làm sao cho giống như nước chảy qua một ghềnh đá là đẹp. Tán lá có những khoảng trống để khoe cành, cành thì gập xuống thật mạnh (gập hẳn về phía thân càng tốt) rồi bung ngang ra thật mạnh. Nếu uốn kiểu “phong cách tự nhiên hơn” thì tán lá không nhiều khoảng trống và từ chi cấp 2 trở lên đôi khi có những cành mọc thẳng lên trời chứ không nằm ngang hoàn toàn như kiểu cây bài.

Nên mô phỏng cành rơi như 1 thác nước chảy qua ghềnh đá.



Kiểu cành rơi tự nhiên (xin lỗi hình không phù hợp lắm về độ dốc, bạn coi tạm).

Kỹ thuật uốn cành rơi
Uốn cành không phải chỉ bẻ gập cành lại là được, mà đồng thời phải xoắn nhẹ nó nữa. Việc xoắn cành có 3 điều lợi:

1. Cành khó gãy.
   
2. Ta có thể đưa những cành mọc sai hướng về đúng vị trí (có ví dụ bên dưới)
   
3. Nhìn cành xoắn tự nhiên hơn cành chỉ bẻ.
   

Nguyên tắc về thân cây và Nebari
1. Nên để chiều cao thân cây gấp 6 lần đường kính rễ cây.
Tỷ lệ 1/6 tạo cho người xem cảm giác là cây này già rồi. Cây cao lêu nghêu thường gợi hình ảnh một cây còn non và đang vươn lên. Những cây dáng “văn nhân” là trường hợp riêng. Nhưng chỉ những cây có nét quái, vặn xoắn, thân cây cực già thì làm văn nhân mới đẹp. Chứ cây nào cũng đè ra làm văn nhân thì không ổn.
2. Thân cây và ngọn cây nên để hơi nghiêng về phía trước hướng về bên phải người xem. (Văn hóa Nhật Bản là văn hóa cúi chào, làm cây như vậy trông giống như là cây đang chào người xem vậy. Bạn có thể bỏ qua nguyên tắc này.)
3. Rễ cây nên được tạo dáng xòe ra và để cho nó nhô lên trên nền chậu, như thế trông nó giống như đang bám vào đất để giữ cho cây đứng thẳng.
Tuy vậy, khi đi thi những cây thông, tùng được miễn chấm phần rễ.
4. Không nên để những nút sần mọc trên rễ cây vì người xem sẽ để ý nhiều đến nó.
5. Thân cây nên được giữ thon từ dưới lên trên để trông nó như là đang mọc vươn lên, nhưng không được làm thon ngược lại từ trên xuống.
6. Xóa mọi vết tích bàn tay con người tác động vào: mối ghép, vết cưa cắt đục đẽo, lằn của dây quấn…
7. Uốn thân cây sao cho những điểm uốn trên thân không mang hình “ức bồ câu” và nếu người xem nhìn thấy phần lõm của khúc uốn thì dễ chịu hơn thấy phần lồi.
8. Trên những thân cây trực, nếu có quá nhiều điểm uốn hình chữ “S” sẽ làm cho cây trông rất nặng nề mất đi vẻ tự nhiên vốn có của nó.
9. Một cây chỉ nên mang một ngọn. Nếu cây 2, 3 thân thì có thể làm thành 2, 3 ngọn khác nhau, nhìn rất đẹp. Tuy nhiên độ cao của các ngọn không được bằng nhau. Bạn có thể xem ví dụ về cây neea của ông Budi Sulistyo
10. Đối với cây 2,3 thân thì nên được tách ra ở chỗ gốc cây.

Nguyên tắc đối với nhánh cây
11. Nhìn chung, cành nối với thân thì nên trĩu xuống cho có vẻ già nua, nhưng chi (dăm, chồi) thì lại hướng lên trời nhìn mới tự nhiên.

12. Nhánh đầu tiên nên được đặt nằm ở khoảng 1/3 chiều cao thân cây tính từ gốc. Nhánh thứ 2 ở khoảng 1/3 từ nhánh thứ 1 tới ngọn, và cứ thế cho các nhánh tiếp theo.
13. Đường kính nhánh cây nên được cân đối với thân cây. Những nhánh cây được xem là quá khổ là những nhánh có đường kính dày hơn 1/3 đường kính thân cây.
14. Các nhánh nên mọc luân phiên xen kẽ theo đường xoáy trôn ốc. Nhìn từ trên xuống, cành sẽ mọc như thế này:

15. Không nên để 2 cành mọc song song.
16. Nên chừa một khoảng trống đủ rộng giữa những nhánh cây. Gần như không có cây nào tán lá dày đặc như một cái nón chụp lên cây mà được coi là đẹp.
17. Không nên làm các nhánh cây xòe ra từ một chỗ trên thân cây như hình nan hoa xe đạp, hay là để những nhánh cây xoắn lại hoặc những nhánh cây thẳng tuột, trông chúng rất vô duyên.
18. Nên tạo hình những nhánh cây sao cho chúng tạo thành một hình tam giác lệch với ngọn cây tượng trưng cho trời, góc ở giữa tượng trưng cho con người và góc ở phía dưới tượng trưng cho mặt đất.
19. Nên tạo dáng sao cho những nhánh cây mọc từ thân cây đổ (cây huyền) tuân theo các qui tắc dành cho những thân cây thẳng, chỉ trừ việc thân cây mọc nghiêng.
20. Những cây 2 thân nên thiết kế sao cho các cành không che sáng lẫn nhau và không nên có những cành xen giữa các cây bởi chúng sẽ đâm ngang thân cây khi quan sát. Nhìn cây của ông Budi đây bạn sẽ hiểu ngay thôi:

21. Không để những tán lá che khuất Jin.

Nguyên tắc cho chậu bonsai
22. Với chậu chữ nhật, cây nên đặt tránh 4 đường chia đôi chậu cây (4 đường màu đỏ) bởi trong bonsai để tác phẩm trông có vẻ tự nhiên thì nên tránh mọi sự cân xứng.

23. Màu men chậu cần phải hài hòa với màu sắc của cây. Cách đơn giản nhất là chọn màu nâu đỏ của đất nung, màu đất phù hợp với tất cả các loại cây.
24. Nên chọn những chậu có chiều rộng gấp 2/3 chiều cao của cây. Với những cây lùn thì chiều rộng chậu phải gấp 2/3 bề rộng thân cây.
25. Kiểu dáng chậu cũng cần phải phù hợp với kiểu dáng của cây bonsai. Chậu hình chữ nhật thì thích hợp với những cây dáng thẳng không uốn éo nhiều, còn với những cây thẳng không bình thường, những cây mà có nhiều điểm uốn trên thân thì chậu hình oval hay hình tròn là thích hợp nhất.

Tỷ lệ vàng cho cây
26. Đối với cây dáng trực và xiêu, chiều cao của cây bằng 6 lần đường kính gốc.
27. Đối với cây dáng trực và xiêu, khoảng cách từ gốc đến cành thấp nhất = 1/3 chiều cao của cây. Lưu ý trong hình minh họa thì cành có tán lá thấp nhất được tính như cành thấp nhất.
28. Khoảng cách giữa các cành nhánh nhỏ dần từ dưới lên theo tỷ lệ 1/3. Chiều dài của cành nhánh cũng ngắn dần từ dưới lên trên theo tỷ lệ này.
29. Bề dày của chậu = đường kính gốc.
30. Bề rộng của chậu = 2/3 bề rộng tán lá.
Đây, mời bạn xem hình về các số đo siêu mẫu cho điên đầu luôn!

*** Một điều nghịch lý nữa là những tác phẩm tuyệt kỹ thường là những tác phẩm gần như chối bỏ chuẩn mực. (Những bài thơ Đường tuyệt tác đa phần là những bài thơ không gò bó trong niêm luật mặc dù Đường thi là thể loại có niêm luật chặt chẽ nhất).

Lý thuyết
Lý do kiến tạo rừng bonsai
Hết sức thực tế để nói ngay với các bạn rằng: hầu hết những khu rừng Bonsai được kiến tạo do một trong hai lý do dưới đây:
1. số cây sửa soạn cho bonsai quá chậm lớn, đưa vào rừng bonsai chủ nhân của đám cây sẽ cảm thấy dễ chịu hơn, đỡ sốt ruột hơn trong chờ đợi. Người Nhật và Âu Mỹ thường đưa cây Beech (Fagus ) vào Rừng vì lý do này.

2. Một hoặc hai cây có thành phẩm bonsai bị một lỗi khó sửa. Nếu đưa cây này vào rừng, lỗi sẽ được xóa.

Hoặc các bạn cũng có thể tổng hợp cả hai lý do trên để đưa một số cây nhiều cỡ cùng chủng loại hoặc khác chủng loại vào một khu rừng bonsai.

Một câu hỏi thường được đưa ra là: Có cần phải thực hiện khu rừng với cùng một chủng loại cây?

Trả lời: không có quy tắc nào cấm bạn thiết lập một khu rừng nhiều chủng loại cây. Có điều, một thực tế là rừng nhiều chủng loại sẽ khó chăm sóc (vì mỗi cây một kiểu, một chế độ phân bón, nước nôi). Và điều khó nhất là: các khác chủng loại dễ xảy ra tình trạng “lấn át lẫn nhau mà chết” hơn là rừng một chủng loại.

Luật phối cảnh: căn bản kiến tạo rừng bonsPhần căn bản nhất để kiến tạo một cụm rừng Bonsai dựa trên luật phối cảnh. Khi nói đến từ “RỪNG” là chúng ta cảm nhận 2 ý niệm: nhiều và sâu.

Chuyện về chữ nhiều thì khỏi phải bàn, các bạn hẳn đã thấy ngay.
Nhưng nhiều là bao nhiêu?
Dĩ nhiên nhiều là hơn 1. Nhưng nếu chỉ là 2 thì e chưa đủ sức thành rừng. Nên có lẽ số 3 là tối thiểu số cây cần có để tạo lập khu rừng. Đúng câu ông bà ta vẫn nói: ba cây chụm lại nên hòn núi cao.

Nếu bạn đặt tác phẩm bonsai ba cây Thông dưới đây vào một khung cảnh thích hợp, bạn có thể dễ dàng tưởng tượng được ngay bạn đáng đứng ngắm mấy cây Thông ở một cụm rừng đầu non.

Trong khi một tác phẩm bonsai cả mấy chục cây dưới đây mà bảo là một tác phẩm “rừng” thì quả là khó tưởng tượng nổi.

Như vậy, số cây để tạo một khu rừng bonsai không phải là một vấn đề quan trọng. Bạn muốn dùng bao nhiêu cây cũng được. Không có một luật nào bắt bạn phải có số lượng như thế nào.
Tuy nhiên, nếu bạn tin vào chuyện: số 4 là tử, số 8 là thiếu may mắn …và bạn tránh xài thì tùy bạn.

Vấn đề chính của của rừng nằm ở: chiều sâu.
Và đồng thời, vấn đề chiều sâu sẽ kéo theo một số chuyện liên quan:

• Sức mời gọi của khu rừng.
  
• Nét bí hiểm của khu rừng.
  

1. Sinh trưởng trong 1 diện tích tương đối chật hẹp trong lòng chậu, cây dễ trở nên còi cọc khi không được cung cấp đủ chất dinh dưỡng. Quan điểm cho rằng cây được thu nhỏ bằng cách để sống trong môi trường nghèo dinh dưỡng là hoàn toàn sai lầm. Thậm chí đất cằn thì rễ sẽ càng cố vươn xa để kiếm dinh dưỡng, kết quả là nó sẽ bò dài loằng ngoằng trong chậu. Thời điểm, lượng và loại phân cần bón cho cây tùy thuộc vào thời điểm của từng giai đoạn tạo dáng, nhu cầu phát triển cụ thể của cây. Một cây non, đang trong giai đoạn nuôi cành, rễ cần 1 lượng phân bón nhiều hơn để cây phát triển nhanh và mạnh mẽ. Do đó bạn cần loại phân bón có hàm lượng Ni tơ (đạm) cao. Tuy nhiên với 1 cây bonsai đã trưởng thành và cứng cáp lại cần rất ít phân bón để cành và lá không phát triển quá rậm rạp. Bằng cách bón phân phù hợp, bạn có thể kiểm soát chính xác nhất sự tăng trưởng của cây theo ý mình.
[ATTACHMENT NOT FOUND]
2. Phân bón lỏng có lợi thế là có thể nhanh chóng cải thiện tình trạng úa vàng của cây. Không nên dùng quá liều lượng ghi trên bao bì. Hoặc có thể sử dụng liều lượng thấp hơn bình thường. Khoảng từ 1 nửa đến 3/4 liều lượng ghi trên bao bì là hợp nhất để bảo vệ rễ cây không bị nóng dẫn đến tình trạng rễ bị cháy hoặc hư, thối. Bón phân làm nhiều lần, mỗi lần 1 ít sẽ tốt hơn bón ít lần với hàm lượng quá cao. Trước khi bón phân cho cây tôi thường tưới nước thật kỹ nhằm tạo điều kiện cho cây hấp tụ thật tốt và hấp thụ hoàn toàn lượng phân bón. 1 điều lưu ý nho nhỏ là cũng đừng nên tưới phân lỏng cho cây vào những ngày mưa lớn, vì nước mưa có thể cuốn trôi đi phân bón trước khi cây có thể hấp thụ được. Cách bón phân tốt nhất là như người Nhật thường làm: họ đựng phân trong những rổ nhựa nhỏ và đặt trên mặt chậu. Phân sẽ dần dần tan vào đất trong quá trình tưới. Việc đặt phân trực tiếp trên mặt chậu khiến phân tan quá nhanh gây bí đất, trộn phân vào đất thì càng gây bí đất hơn.

3. Phân bón chứa 3 thành phần cơ bản, hay còn được gọi là NPK. Nitơ cần cho cành lá. Phốt pho cần cho rễ. Kali cần cho hoa. Do đó 1 loại phân bón có tỉ lệ NPK là 10:5:5 có hàm lượng nito cao sẽ cần cho sự tăng trưởng mạnh của cây. Để kích thích cây ra hoa, sử dụng phân giàu Kali. Với 1 cây bonsai đã thành thục với đầy đủ chi tiết cành nhánh nên dùng loại phân không có hàm lượng Nito hoặc rất ít. VD: 1 loại phân bón đặc biệt với tỉ lệ NPK là 0:5:5 (thực tế là cây vẫn cần nito, nhưng không nhiều và lượng nito sẵn có trong đất trồng là đủ).

4. Phân hóa học có tác dụng nhanh nhưng dễ gây sốc, cháy rễ. Phân hữu cơ, phân vi sinh an toàn hơn. Nếu bón phân hữu cơ nên ủ khoảng 1 năm rồi mới bón. Việc bón trực tiếp rau muống, phân bò, phân lợn v.v chưa qua ủ hoai vào gốc cây cũng giống như bắt người ăn gạo sống vậy, rất khó hấp thụ mà lại dễ gây nấm bệnh.

5. Những loại phân bón phân hủy chậm có thể dùng bổ sung cho phân bón lỏng và có tác dụng rất tốt. Những loại phân bón này thường có nhiều hình dạng khác nhau như dạng bánh, viên và bột. Sự phát triển của mỗi cây bonsai có thể được điều chỉnh 1 cách dễ dàng thông qua việc tăng hoặc giảm số lượng viên phân bón trên bề mặt chất trồng.

6. Chỉ những cây có bộ rễ khỏe mạnh, cứng cáp mới được bón phân. Với những cây vừa cắt rễ, hoặc thay chậu mới thì ít nhất là sau khoảng 15-20 ngày mới được bón lần đầu tiên.

7. Và vài điều lưu ý cuối cùng. Đó là sử dụng nhiều loại và dạng phân bón khác nhau, luân phiên trong suốt chu kì sinh trưởng và phát triển để đảm bảo cây hấp thụ được đầy đủ dinh dưỡng và khoáng chất nhất. Dùng phân bón lá là một phương pháp rất hữu hiệu để phục hồi sức khỏe cho những cây đã bị suy yếu bộ rễ.

Ngày trước, ta thường hay gặp việc tạo ngọn (apex) như một phần tách rời khỏi tổng thể cây, đó là một sai lầm. May mắn là ngày nay với công sức phổ biến nghệ thuật bonsai từ nước ngoài của một số đàn anh thì sai lầm này không còn thấy xuất hiện trên những cây mới nữa.
Ví dụ như cây này, ngọn tách hẳn ra khỏi tổng thể cây, nhìn thật không hợp lý (hình lấy trên mạng, xin lỗi chủ cây vì ý kiến cá nhân của người viết).

Hoặc như cây này, nhìn gần như không có ngọn.


Vai trò của ngọn cây
Ngọn cây sẽ quyết định hướng chuyển động của tác phẩm. Bạn xem, ngọn là phần cao nhất trên cái cây, lại có cấu trúc cành yếu hơn những phần bên dưới, do đó nó chịu tác động mạnh mẽ của gió và ánh sáng.

Ví dụ như cây trong tiểu cảnh này. Bạn xem, cây có hướng chuyển động về bên phải, ra phía mép nước, ngọn cây cũng hướng về bên phải. Người xem ngay lập tức từ trong tiềm thức của họ sẽ nảy sinh suy nghĩ rằng: gió đang thổi từ trái qua phải. Thử tưởng tượng ngọn cây quay ngược lại, người xem sẽ nghĩ: gió đang thổi từ ngoài biển vào.

Vậy nếu bạn đã đồng ý rằng “hướng của ngọn là hướng chuyển động của tác phẩm” thì ta nên tạo hình ngọn thế nào? Về mặt mỹ thuật, để tạo ảo giác về hướng chuyển động, bạn hãy xây dựng 2 bên ngọn có độ dốc khác nhau. Cây chuyển động về hướng nào thì đường bao của ngọn bên đó sẽ dốc hơn bên kia. Ví dụ đây là một ngọn tạo hình sai.

Đúng ra phải làm ngược lại như hình dưới, nhìn mới thuận mắt.


Cách xây dựng ngọn
Để cụ thể hóa một cách đơn giản nhất cách xây dựng ngọn, cụ John Naka hướng dẫn chúng ta như sau: “tạo ngọn cây như một cái cây con đặt trên cây lớn”. Nghĩa là tất cả mọi quy tắc tạo hình bonsai bạn hãy đem áp dụng hết cho cái ngọn, thế là bạn có một cái ngọn đẹp.

Chỉ có một điều khác, đó là phần ngọn là bộ phận non trẻ nhất trên cái cây, do đó hướng mọc của cành có xu hướng hướng lên trời nhiều hơn so với phần cành già bên dưới. Bạn xem hình dưới, độ “trĩu” của cành giảm dần khi lên đỉnh.

Đối với cây lá kim thì tình hình hơi khác một chút. Bởi vì cây lá kim không rụng lá, nên chẳng bao giờ người xem biết được bạn đã làm cái ngọn thế nào. Do đó bẻ 2 nhánh chữ T và nuôi chi mọc lên thành một cái tán là cách dễ nhất để tạo ngọn.

Nhưng đó là cách tạo ngọn ngày xưa của Nhật Bản. Ngày nay, ông Kimura đã làm thay đổi cách làm tàn lá của cả thế giới này. Ngọn cây lá kim được làm thưa thoáng hơn chứ không tròn như trái banh và kín đặc như ngày xưa. Cách làm tàn của ông Kimura hợp với sinh lý cây hơn, do đó cây khỏe hơn và kiểu tàn thưa này nhìn cũng đẹp hơn nữa. (mời bạn đọc thêm 4 bước làm tàn cây tùng của ông Kimura)


Đôi khi bạn cũng bắt gặp một cái cây không có ngọn. Điều này thực ra cũng hợp tự nhiên, nhưng theo ý kiến cá nhân mình thì nếu làm phần tán lá còn lại thành có ngọn thì còn đẹp hơn nữa.
Ví dụ như cây này, tán lá là phần cành còn lại sau khi ngọn bị gãy.

Để mình giải thích ý của mình, có thể hơi dài dòng 1 chút:
Bạn thử tưởng tượng, cái cây trên bị sét đánh gẫy ngọn, ngọn lũa đi và phần cành còn lại tạo thành cái cây như trên.
Sau một thời gian, cây chịu nắng mưa phong hóa, cây tiếp tục biến đổi, phần cành nhánh còn lại dần chuyển thành vòm hình tròn như bao cây khác. Tức là cây đã già hơn 1 mức nữa.
Bạn xem hình mình thử gọt đi 1 chút tán lá cho tròn hơn, bạn có cảm thấy cây già hơn không?

Tức là ý của mình ở đây là, tác phẩm bonsai mà ta ngắm hiện tại là phần còn lại sau một quá trình biến đổi. Cây lớn lên-> sét đánh gẫy ngọn (hình A) -> tán lá còn lại tiếp tục chuyển thành ngọn tròn (hình B). Bạn có đồng ý cây có ngọn già hơn cây không có không?
Kiểu cây lũa ngọn này ban đầu mình thấy nó không được tự nhiên, nhưng sau khi thấy nhiều cây thực tế cũng có hình dáng như thế thì cũng quen. Ví dụ cây bạch đàn này ở quê mình chẳng hạn. Có điều trước đây mình ít thấy trong cây cảnh Việt Nam có lẽ bởi đa phần cây cảnh được làm từ cây gỗ mềm (đa, sanh, mai chiếu thủy..) không làm lũa được.

Kiểu khóm (raft style)
Là một thân cây đổ ngã xuống và từ đó mọc lên nhiều cây con. Kiểu này nhìn rất sinh động.


Kiểu rừng (Forest Style)
Nhiều cây cùng loại hoặc khác loại đều được, nhưng ở Việt Nam thường chỉ chơi cùng 1 loại (kiêng “lộn giống”) mọc chung với nhau trong một chậu tạo thành hình ảnh một cánh rừng.


Kiểu bonsai 2 thân (Twin Trunk Style)
Cây có 2 thân mọc chung từ 1 gốc. Khi tạo kiểu này cần chú ý làm sao 2 vòm lá phải tách biệt nhau, không che sáng của nhau thì mới đẹp. Nhiều người bảo làm cây 2 thân khó hơn cây 1 thân nhưng mình thấy cũng vậy, vẫn áp dụng đúng các quy tắc: cành không che sáng nhau, không đối xứng.. là được


Kiểu cây bám đá (Root over Rock Style)
Ở Việt Nam rất thịnh loại này. Những cây bám đá thường có giá trị cao hơn do người ta cho rằng như thế mới thể hiện độ khó của việc làm cây. Tuy nhiên về mặt mỹ thuật chưa chắc những cây bám đá đã hơn cây trồng trong đất. Thông thường người ta dùng các cây họ ficus (sanh, si, đa..) có bộ rễ khỏe để làm cây kiểu này.


Kiểu văn nhân (Literati Style)
Là những cây gầy guộc mảnh mai nhưng già nua, là cây mà giới văn nhân nho sĩ ưa thích. Thông thường cây chỉ có vài cành ở trên cao và có cành buông. Chậu phải hẹp và hơi cao mới phù hợp với dáng thanh mảnh của cây.


Kiểu gỗ lũa
Là những cây bị lột một phần lớn vỏ, chỉ còn lại một đường đi từ gốc lên các cành. Phần gỗ bị lột vỏ sẽ đục đẽo sao cho thật tự nhiên rồi bôi thuốc lime-sulphur lên để chống nấm mốc. Cành bị lột vỏ gọi là Jin, thân bị lột vỏ gọi là Shari. Đây là kiểu phổ biến trong phong cách chơi cây hiện đại, bởi những cây có lũa mới được coi là đã từng trải gió sương dập vùi. Những loại cây gỗ cứng như thông, tùng, tùng la hán.. đều có thể làm theo phong cách này.


Kiểu liễu rủ (Weeping Branch Style)
Kiểu này mọi cành lá đều xuôi hết xuống đất như cành liễu. Kiểu này cũng giống như kiểu “lùa”, tức là cây nào chẳng có giải pháp tạo hình nào khả dĩ thì ta làm “rủ”. Tuy vậy cây vốn phát triển hướng thiên nên kiểu này chăm sóc rất khó, trừ cây liễu thật. Kiểu này nhìn hơi buồn nên ít người chơi, chỉ là vạn bất đắc dĩ mới dùng tới.


Kiểu rễ chân nơm (Exposed Root Style)
Kiểu này toàn bộ bộ rễ nhô cao khỏi mặt đất, trong tự nhiên thường gặp ở vùng đầm ngập mặn hoặc ở vùng nước xói mạnh làm rễ trồi lên và cứng lại thành thân cây. Hiện nay kiểu này không còn phổ biến bởi bị cho là thiếu tính nghệ thuật.


Kiểu cây 3 thân
Gồm 3 thân lớn mọc chung 1 gốc. Cách phân tàn của kiểu này cũng giống như cây 1 thân thôi, chỉ cần chú ý sao cho cành không che sáng lẫn nhau, không đối xứng, không đè lên nhau, khoảng cách các cành hợp lý.. là được.


Kiểu thân xoắn (The Twisted Style)
Kiểu này thân xoắn vặn như lò xo, trong tự nhiên chúng ta có thể gặp ở nơi có gió xoáy liên tục quanh năm như vùng trũng của một quả đồi. Kiểu này ít gặp ở Việt Nam, để tạo dáng được một cây xoắn vặn như vậy chỉ có cách dùng một vài chủng loại “tự xoắn” như cây Hoàng Đàn (Juniperus Communis) chẳng hạn.


Kiểu bộng thân (Split Trunk Style)
Thân cây mục rỗng ở giữa do côn trùng, sét.. minh chứng cho sức sống mãnh liệt của cây trong điều kiện khó khăn. Một quy định cho kiểu này là bộng phải ở giữa cây (dù không phải chính giữa), bởi vì nếu thân chỉ còn lại 1 bên nhìn rất yếu đuối. (Cho mình đùa tí với cái hình ko liên quan tới bonsai dưới đây, nghiêm túc mãi chán lắm rồi! )


Tiểu cảnh-non bộ (Landscape Style)
Tiểu cảnh: là tác phẩm mô phỏng một cảnh quan thiên nhiên nào đó nhưng không phải là một quả núi (chân núi, bờ ao, con kênh xanh xanh..)

Non bộ: Mô phỏng rõ ràng một ngọn núi, một dãy núi với đúng tỷ lệ cây và núi như là núi thật trong tự nhiên.

Non bộ là núi giả (giả sơn) kết hợp với không gian, thời gian, sự tích điển tích tạo thành. Nói một cách khác, non bộ là một vùng non nước mây trời thu nhỏ lại, làm cảnh cho con người qua nghệ thuật tái tạo. Một số khái niệm và nguyên tắc trong chế tác non bộ bao gồm…

[ATTACHMENT NOT FOUND]
Người Nhật coi cỏ cây, non nước là vô địch, là thiên đàng. George Ohsawa đã viết trong cuốn “Hoa đạo”: chỉ có những người thiếu tâm hồn mới không nghe được tiếng nói của hoa lá, cỏ cây… Hoa có tiếng nói của hoa, cũng như tất cả những cảnh đẹp thiên nhiên đều có tiếng nói… Biển cả, đại dương, sông núi, ruộng đồng đều bày tỏ hùng hồn làm cho con người thấm thía, không còn gì để nói thêm, mà có nói thì cũng nghèo nàn thô thiển, chẳng đáng vào đâu so với tiếng nói của muôn đời ấy.

Người Nhật chơi non bộ khác người Việt Nam và Trung Quốc ở chỗ không cấu trúc các đồ sành, sứ, gốm vào núi. Nếu có thì họ chỉ đưa vào rất ít mà chủ yếu là bố trí cây cảnh theo cách Nhật Bản, có nghĩa là cây theo dáng, tán, khóm… chứ không làm thế như ở Việt Nam và Trung Quốc.

Người chơi non bộ, mang cả núi, cả biển về nhà mình! Tùy theo kỷ niệm, hoặc ý thích của từng người có thích chơi núi ở đất cạn, có thích chơi núi trong bể cảnh. Người thích các dáng núi, thế núi phương Nam, người thích thế núi, dáng núi phương Bắc. Tất cả những điều ấy không ràng buộc như chơi cây thế. Nhưng cái khó ở chỗ đục núi, ghép núi, phong cách, trình bày sao cho hợp lý, không gượng ép để khi ngắm thấy được sự hùng vĩ, hiểm trở, hoặc thấy được phong cảnh thơ mộng, hữu tình. Các đường nét, các hang động, rêu phong, đường mòn, một chú tiều phu, một vài con khỉ ngồi chênh vênh… chính là ngôn ngữ của non bộ. Có nhiều loại đá để tạo non bộ: Đá trơ (lũa), đá vôi, đá trầm, đá san hô, đá tai mèo, đá ẩm thủy…

Người chơi núi phải biết chọn đá cho phù hợp với góc sân, mảnh vườn, thềm hiên nhà mình. Nếu là nơi công cộng phải am hiểu tính chất, lịch sử cảnh quan đó để đưa non bộ vào cho phù hợp. Kể cả tích núi lẫn chất đá đều phải theo một qui luật phục vụ cho nội dung của nơi công cộng ấy. Ví dụ: Không thể lấy tích của Côn Đảo để đắp núi cho các chùa chiền, ngược lại không thể lấy tích của chùa Hương Tích (nơi không có căn cứ hoạt động cách mạng) để đắp núi cho các bảo tàng cách mạng hoặc các khu di chỉ, tượng đài liệt sĩ...

Người có điều kiện có thể chọn loại non bộ có kích cỡ to lớn đặt trong bể cạn cũng rộng rãi, có chiều dài đôi ba mét, đặt ở ngoài sân hay ngoài vườn cây cảnh. Người không có điều kiện thì chơi loại nhỏ hơn. Chiếc bể cạn chỉ lớn bằng chiếc hộp không nắp, xinh xắn với kích thước chừng 20cm chiều dài, 15cm chiều rộng và 10-12cm chiều cao. Còn non bộ tất nhiên cũng phải thật nhỏ để có thể đặt lọt lòng bể cạn được. Chiếc bể cạn xinh xắn ấy thường đặt trên trụ tường hay gắn trên bờ tường ở hiên nhà. Có khi chủ nhân lại bày chiếc bể cạn ở nơi án thư trong phòng khách để tiện việc chăm sóc. Trong bể cạn thường nuôi các loại cá cảnh để chúng bơi qua bơi lại cho đẹp mắt. Ngoài ra còn thả các loại bèo bé tí vừa dùng để nuôi cá vừa che ánh nắng mặt trời. Đó là loại bể lớn, chứ loại bể nhỏ với những hòn non bộ tí tẹo thì chỉ làm cảnh thôi!

Hòn non bộ đặt trong bể cạn chẳng khác nào hòn cù lao giữa biển. Nó có kích cỡ lớn nhỏ là tùy theo quan điểm và sở thích của người chơi. Cho nên cảnh quan của non bộ cũng vì thế mà mỗi nơi mỗi vẻ, mỗi chủ nhân xếp đặt, bày biện mỗi khác theo óc tưởng tượng của họ.

Người chơi non bộ có thể tự mình làm lấy hoặc thuê người khác đắp hộ theo sự hướng dẫn của chủ nhân. Tuy nhiên, sắp đặt non bộ cũng lắm công phu và phải sẵn có vật liệu vì không thể đắp với bất cứ thứ đá nào cũng được và cũng không thể đắp hoàn toàn bằng xi măng. Khó khăn nhất là tìm vật liệu thế nào cho hợp với giả sơn. Thường thường người ta chọn những hòn đá rắn chắc có nhiều lỗ nhỏ li ti để hút được nước dưới bể cạn lên khiến cho hòn giả sơn lúc nào cũng ẩm ướt để nuôi cây cối bên trên, và rễ cây cũng tìm vào những lỗ nhỏ li ti đó để hút nước.

Đắp non bộ cũng có thể dùng các loại đá như đá vôi, đá tai mèo, đá san hô... mà theo nhiều người am tường lối chơi này, dùng đá san hô là tốt nhất, bởi lẽ loại đá này mềm có thể đục đẽo thế nào tùy thích. Đến khi chăm sóc cũng dễ dàng hơn vì đá san hô có đặc tính dễ hút nước, giữ ẩm và cũng dễ lên rêu. Vì vậy đưa cây sống đến trồng không phải vấn đề nan giải. Có điều, đá san hô rất khó kiếm, chỉ ở miền biển mới có. Hoặc tinh ý một chút, đến các lò nung vôi là có ngay lại dễ chọn lựa cho mình một hòn đá vừa ý.

Trước khi bắt tay đắp non bộ, chủ nhân phải dành nhiều thời gian đi tham quan trước các mẫu mã non bộ của người khác hay tham khảo một số sách báo chuyên san, nói về non bộ và cây cảnh, sau đó còn nghiền ngẫm tư duy, phác họa cho mình một cảnh quan non bộ sao cho thích hợp và đẹp mắt.

Một khi đã an tâm thì bắt đầu công việc. Phải chuẩn bị xi măng, cát, đá và cũng đừng quên cái bay, cái cưa, cái đục, vài đoạn dây buộc và một số khúc gỗ ngắn hoặc dài, có nhiều cỡ để dùng làm cây chống khi ghép đá, tạo hình, cũng có khi phải dùng đến cái muỗng canh để gắn xi măng vào những chỗ mà cái bay không thể sử dụng được.

Bây giờ chủ nhân tự tay sắp đặt bày biện những vật liệu. Ngắm xem vị trí như thế đã thích hợp chưa, rồi dùng xi măng gắn chúng lại với vật liệu phụ trợ như chùa, tháp, cầu cống, nhà cửa, con người, động vật... Sau đó là gắn các loại cây phù hợp với điều kiện sống trên non bộ như cây đa, dương xỉ, sung, si... Như thế, hòn non bộ cơ bản đã hoàn thành, còn có đẹp hay không, điều đó còn tùy thuộc vào năng khiếu của mỗi người.

Non bộ là nghệ thuật xây dựng, sắp đặt, thu nhỏ, đưa những ngọn núi to lớn ngoài tự nhiên vào trong các vườn cảnh để phục vụ mục đích thưởng ngoạn của con người trong cuộc sống. Non bộ là một thú chơi không chỉ của người Việt mà còn là thú chơi của nhiều dân tộc trên thế giới.


Mẫu hòn non bộ và đảo đá đẹp 1

Tại Việt Nam non bộ là những cụm núi giả và thường đặt giữa một bồn nước. Kích thước bồn nước, nhỏ thì chỉ 15–20 cm, lớn thì đến 2–3 m đặt trong các vườn nhà, nhưng cũng có khi xây lớn 8–9 m tại những đền, chùa, cung điện. Bể nhỏ thì không thả cá và có thể để trưng trong nhà nhưng những loại bể lớn xây ngoài vườn thì có thể nuôi cá kiểng, thả bèo. Tầm sâu của bồn nước không mấy quan trọng nhưng khoảng mặt nước tới đâu là điều quan trọng bởi nó sẽ quyết định đến độ thẩm mỹ một cách tự nhiên của hòn non bộ.


Mẫu hòn non bộ và đảo đá đẹp 2

Đá dùng để đắp non bộ thường thì là những loại đá xốp dễ hút nước từ trong bồn lên để nuôi cây như đá san hô là hợp nhất. Đá cứng như đá vôi thì cần có khe nứt, kẽ gân để làm mạch nước. Dạng đá thì trong khi người Nhật và Hoa thích những loại đá hình thù dị kỳ nhưng tiêu chuẩn của người Việt khi đắp hòn non bộ là đá phải có dạng giống ngọn núi hay hải đảo, có thực tính hơn. Núi đắp thì thường có số lẻ như 1, 3, 5… ngọn chứ không đắp số chẵn 2,4,6… ngọn bao giờ, đó là vì theo quan niệm thì những gì lẻ vẫn tự nhiên hơn. Trong nghệ thuật hòn non bộ, cái trọng tâm là hồn của đá, cây xanh chỉ được sắp xếp tô điểm thêm nét tự nhiên cho núi giả chứ không phải trọng tâm của tiểu cảnh nên thế cây không phải quá nghiêm ngặt như phép chơi bonsai của Nhật; tuy nhiên vẫn phải theo tỉ lệ, cây không thể cao to hơn núi… bởi mục đích của nghệ thuật non bộ là thu hút người xem tổng thể hài hòa: ngọn núi cao, mặt nước lặng; cây xanh và những vật trang trí trên ngọn núi, nét gần xa trong thiết kế tiểu cảnh…


Mẫu hòn non bộ và đảo đá đẹp 3

Nghệ thuật xây dựng non bộ tuy có những nguyên tắc, quy luật rất chặt chẽ, khắt khe như chủ, khách, xa gần, chẵn lẻ, cao thấp… nhưng hiện tại cách chơi đã phóng khoáng hơn.


Mẫuthiết kế hòn non bộvà đảo đá đẹp 4


Mẫu hòn non bộ và đảo đá đẹp 5

Hòn non bộ có một địa vị quan trọng trong cách bài kế sân vườn và kiến trúc cổ Việt Nam. Nhà dân gian thường đặt hòn non bộ ở sân trước làm cảnh đón khách. Trong sân chùa, sân đền cũng dùng hòn non bộ như tấm bình phong để chắn yểm tà cùng tô điểm thêm cho cảnh quan cảm giác thoát tục thanh tịnh.


Mẫu hòn non bộ và đảo đá đẹp 6


Mẫu hòn non bộ và đảo đá đẹp 7

Một hòn non bộ đẹp đối với cách chơi của người Việt là phải đạt được sự hài hòa trong tất cả các yếu tố như đá, nước, cây xanh cũng như các chi tiết trang trí bằng gốm sứ đi kèm. Tất cả kết hợp lại tạo ra một cảnh sắc giống như một cảnh sơn thủy thu nhỏ của tự nhiên

Non bộ là thú chơi tao nhã, giàu tính nghệ thuật được tạo nên bằng cách đục đẽo những phiến đá vô tri, uốn nắn những cây cỏ nhỏ bé thành hình dáng cổ thụ và thổi hồn vào vữa, hồ, đất để tạo nên một khung cảnh thiên nhiên thu nhỏ..
[ATTACHMENT NOT FOUND]
Nghệ thuật tạo ra một non bộ có thể diễn tả cô động trong ba từ “trí tuệ”, “dàn trải” và “uyển chuyển”. Những hòn đá thường đứng thẳng một mình (dàn trải), giữa chúng có những khe nhỏ thông nhau (thể hiện sự thông suốt của trí tuệ) và những hòn đá này chỉ cho phép nước chảy từ một vũng nhỏ trên đỉnh xuống từng giọt một, nhưng không quá nhanh. Đỉnh của các hòn đá làm non bộ thường có kích thước lớn hơn đế để tạo cho người thưởng ngoạn một cảm giác nhẹ nhàng nhưng thể các viên đá đang cất mình bay lên. Khi tạo ra hòn non bộ người ta luôn cố gắng đạt sự cân bằng giữa Âm và Dương, giữa sự liên tục và rời rạc.

Vị trí đặt non bộ cũng có tầm quan trọng không kém. Trong một khu vườn nhỏ, những non bộ thường được đặt đối diện với bức tường trắng. Bức tường này sẽ có tác dụng như một tờ giấy vẽ “hình ảnh” những mẫu thiết kế hòn non bộ . Với một khoảng sân nhỏ, non bộ thường được sắp xếp rải rác.

Còn đối với một không gian rộng hơn, có thể dựng những khối đá có kích thước lớn để tạo cảm giác như đang đứng trước một ngọn núi thật.

Trong khu vườn phía trước nhà, non bộ được đặt ở khu vực ngay phía sau sảnh vào vườn để có thể hạn chế tầm mắt người xem nhìn thẳng vào phía trong khu vườn, làm cho không gian thêm phần bí ẩn và huyền ảo.

Ngày nay, để có một không gian rộng rãi cho thú chơi này là rất khó, nên non bộ đã được đơn giản hóa và mang tính ước lệ cho phù hợp với khung cảnh.

Ở Việt Nam thường có hai kiểu tạo dáng non bộ :

Kiểu thứ nhất : tạo dựng lại những danh lam thắng cảnh, núi, sông, hang động, thác ghềnh nổi tiếng ở Việt Nam, như vịnh Hạ Long, Hòn Gà Chọi, Hòn Chồng, Hồ Ba Bể, Bích Động, núi chùa Non Nước, Hòn Vọng Phu, Tô Thị, v.v...

Kiểu cách thứ hai : sáng tạo các dạng lạ của phong cảnh theo trí tưởng tượng hoặc theo thần thoại, các sự tích tôn giáo, các hình thể mỹ thuật theo qui ước cổ điển, các dạng linh vật như Thiềm thử quá hải, Mãnh hổ khai địa, Phượng hoàng đảo dực, Sư tử hí cầu, Hoàng hạc hạ sơn ( một sơn thể ), Long phụng giao đầu, Lưỡng long tranh châu, Phụ tử tình thâm, Mẫu tử tình thâm, Đồng tử bái Quan Âm ( hai sơn thể ), Thiên địa nhân....

Khi tạo dáng non bộ phải tuân hành theo luật Năm không :

- Không xuyên tâm : điều cấm kỵ là để một lỗ xuyên từ bên này qua bên kia thân hòn non bộ, không ai dám tạo ra, nếu có sẵn trong tự nhiên cũng không được đụng đến giống như người có biệt tài song lại có tật.

- Không phản chủ : là phải có hòn chủ to cao, dứt khoát, giữ vai trò sinh mệnh của hòn non bộ- phân biệt rõ chủ khách...

- Không cắt đầu hòn núi chính, phải có phong thức là cao phong, không bị cắt bằng ngang đầu nhưng cũng không nên để đầu nhọn quắc không đẹp, làm sao cho ngọn núi phải nhấp nhô, không nhọn, không bằng, tự nhiên mới đẹp.

- Không triệt bộ : là phải có đường nhỏ để đi - hợp tình hợp lý chớ không bị dẫn đến đường cùng không có lối thoát...

- Không vô lý : nhà cửa, người, thú phải đúng tỷ lệ, không để mục đồng chăn trâu và ngư ông ngồi câu cá trên đỉnh núi, không để con dê, con trừu kế bên con beo, con hổ... Tóm lại phải thực tế, giống khung cảnh của thiên nhiên, trái ngược lại quy luật tự nhiên là không đẹp.

Hình thể núi gồm có thế cao phong, thế huyền nham, thế bích lập, thế viễn sơn, ...

-Thế cao phong :Ngọn cao vút, đầu núi hơn tròn để tránh vẻ khiêm tốn và thể hiện một hòn núi già cổ kính. Thân núi hơi phình to, tròn có ít hang hốc, cây cỏ lưa thưa và nên có một cây nhỏ thế huyền hay hoành ở gần đỉnh hay ngang lưng. Chân núi hơi thót vào, dưới chân núi có nhà, đình, tháp, người và vật, cây cối. Núi thường được đặt cao tầm mặt người xem tạo cho hòn non bộ càng có vẻ cao vút lên nhưng rất vững chãi.

-Thế huyền nham :Thế này cũng có một ngọn trông cao vút, chân vững vàng nhưng thế núi như treo, trong thế đổ gục. Trên ngọn có thể đặt đình tạ và một cây có thế huyền hay hoành để như ấn thêm ngọn núi xuống.

-Thế bích lập :Thế núi có một mặt phẳng đứng như tường vách, cũng chỉ cần một ngọn, chân núi vững chắc có thể thót vào ở một phía. Cây cối, bể cạn, vị trí đặt bể gần giống như thế cao phong.

-Thế viễn sơn: Gồm nhiều hòn núi xếp lô xô cao thấp, thoải dần từ tâm ra xa, có làn nước uốn lượn giữa các chân núi. Núi đặt dưới thấp hơn tầm mắt để khi nhìn dễ cảm thấy như một vùng trời nước bao la.

Ngày xưa, các cụ thường chơi thế núi Viễn sơn, cho thế Cao phong là ngạo mạn, thiếu khiêm tốn. Nó chỉ được tạo ra bởi những người có chí ngang tàng, bất khuất. Thế núi huyền nham thường bị kiêng bởi sợ chủ của nó sẽ bị những sự đổ vở không hay.