02-14-2011, 01:27 AM
Ðề: Cu gáy thế nào được gọi là hay
Qua tìm hiểu của các bậc tiền bối thì theo em cu gáy hay có nhiều hướng để đánh giá phụ thuộc vào dòng chơi Gáy Đấu hay Gáy mồi
Thứ nhất là Gáy đấu ( xin phép được trích bài của bác Hà bds )
–[COLOR="Red"] Kỹ thuật chọn chim gáy đấu[/COLOR]Để tìm chú chim cu gáy hay có đủ tiếng chu,lèo,dặm,vấp,đe,mơ thì quả quá hiếm .Nếu nghệ nhân nào sở hữu chú chim trên thì khó có thể nhượng lại và nếu tìm mọi cách để người chơi chim nhượng lại thì giá cũng rất cao, nhưng đó không phải thú của người chơi chim.Chơi chim tự mình đi tìm chọn mua những chú chim mộc vừa bẫy về hoặc tuyển lựa chú chim mộc dở rồi chăm sóc nuôi nổi lên và có tiếng thì có gì đáng quý bằng . Thời kỳ đầu chơi chim gặp các tiền bối chơi chim chỉ dạy cách chọn chim hay, qua các các vần thơ và các câu ca dao của các cụ chơi chim từ xưa để lại để làm tiêu chí lựa chọn chú chim cu gáy hay . Cụ thể :
- Câu thơ của cụ Quyến và cụ Hai Tự sống ở Bắc ninh
" Lấy điều làm thú giải phiền
Nghề chơi cu gáy chẳng phiền đến ai
Chơi thì phải tỏ phải tinh
Chơi thì phải biết thế nào chim hay
Ngẫm xem các giọng cho tinh
Ai mà biết được hiển vinh trên đời
Âm kim âm thổ âm đồng
Âm son thánh thót để lòng đắm say
Về phần đoán được chim hay"
" Mỏ đinh khóe lõm đầu xanh mắt đỏ cổ cò
Vai dày ức nở thân phình đuôi thon
Chân thì quản ngắn và to, móng thái bảy vảy đó là chim hay"
- Câu ca dao Thanh hóa:
“ Thứ nhất lông mũi thò ra,thứ nhì chéo cánh, thứ ba dày cườm”
- Câu ca dao Thủy nguyên:
“Đầu xanh,đáy biếc,mắt liếc viền thau,cánh mau chim sẻ,ngực nở cườm sa”
Hoặc “Đầu nhỏ,mỏ đinh,đáy xanh,mình trắm, ngực nở,cườm sa”
Và đặc biệt câu “ Nhất huỳnh kiên,nhì liên giáp,tam quá khóe,tứ chân khô,ngũ liên hoàn, lục cườm rựng”.
Qua kinh nghiệm thực tế đã học hỏi các bậc tiền bối chơi chim và sở hữu được nhiều chú chim đủ tiếng, tôi xin tổng hợp cách chọn chim cu gáy hay :
1- Mỏ thẳng(mỏ đinh hoặc mỏ chim sâu, hoặc mỏ hạt thóc) chim gáy mau,nhanh sào và thường có tiếng nhịu và vấp. Lỗ mũi to gồ lên và dài sẽ gáy lớn tiếng. Phần chóp mỏ gồ lên và thuôn xuống hoặc mỏ kênh(nhìn khe hở giữa hai mỏ) dứt khoát có lèo kép(nếu mỏ kênh cả trên và dưới thì càng quý)
2- Chỉ dàm nhỏ hoặc to nhưng phải rõ nét và kéo dài đến khóe mắt và đậm phần cuối, chim gáy dai dẳng .Chim chỉ dàm mảnh dễ mau nổi hơn, ngược lại chim chỉ dàm đậm thì lì và nuôi lâu nổi
3- Đầu chim nhỏ ,lông đầu màu xanh xám, mắt nhỏ đóng sâu không lồi, màu vàng lửa hoặc đỏ,viền vàng nhiều lòng đen thu nhỏ, chim mau nổi và dữ chim. Chim mắt lồi, màu vàng nhạt thau cộng chân cao chim hay nhát và lâu nổi(vì chim nhát quá mà), chim đầu sà(đầu rắn) cũng nhát người và lâu nổi. Cổ cao thắt giữa cùng với khổ cườm cao rộng chim thường tiếng to . Chim đầu hình chữ nhật ,nhìn trên bằng phẳng và kéo dài đến cườm hay gáy thừa tiếng
4- Khổ cườm lớn đóng cao và vuông phần cườm trên, sa càng xuống vai càng tốt(cườm phải cao và sa cườm) chim gáy to và mau sào, hạt cườm dày và nhỏ đều nhau(cườm kê) chim siêng gáy bền hơi, cườm phải rựng hoặc nhiều cườm giắt, cườm phải tướp ,cườm xếp hai hàng hoặc cườm rối thì thường chim có lèo và dặm , khỏe chim có thể chơi được bốn mùa(cườm tướp thường tương ứng với lông chim mỏng và nhỏ, như vậy bộ lông chim mới dày và chim được giữ ấm trong mùa lạnh).Cườm đen nhiều sẽ gù nhiều, chim có sợi cườm đơn nhỏ mảnh tách biệt các hạt cườm khác và phía dưới gần hạt cườm vàng thì hay có tiếng chu.Cườm vàng nhiều và kéo cao lên sau gáy , chim có giọng ngân vang và nhiều gù .
5- Mình bắp chuối(trước tròn nhỏ và giữa phình to và thon dài về sau), ức nở, lông mỏng sáng màu ép sát mình, lông quy nhỏ và nhọn đầu,lông quy cánh có đường chỉ đen nhỏ và mịn, cánh chim dài cánh chéo che hết phao câu,chim sẽ khỏe và bền chim . Đuôi phải to và dài cuống đuôi vót ,chim già và khôn. Đáy chim(đáy phao câu) sám hoặc hồng thường bền chim, đáy nâu sẫm(giống màu ngực cộng với cườm hạt vuông đều , khổ cườm lớn và cườm vàng đóng nhiều, mình tròn và trường chim hay có giọng thổ đồng. lông mã phấn hồng hoặc sậm tía(chim vùng phía bắc) kết hợp với đáy sám đều và nâu tía đều thường giọng chim sẽ nghe trong trẻo. Lông quy trên cánh nhỏ và nhọn đầu có viền sáng ngoài xếp chồng lên nhau(nhiều lông quy kẹp đôi) thì chim thường có lèo dặm. Dáng đứng thẳng đuôi quặp xuống cầu , đầu cất cao khi gáy thường gáy mau, lông lưng dày gồ lên(lưng gù) khi gáy cổ vươn cao dáng thẳng không nằm ngang thường chim đực và khỏe chim
6- Chân to và khô nhiều vảy mốc trắng hoặc các kẽ vảy mầu trắng khỏe và già chim. Chân to vuông ,vảy nhặt ken dày, vảy chân giao long hoặc mấy hàng vảy sát bàn chân có các vảy giao nhau ,các ngón chân giữa có vảy dắt thì đều có lèo vậy. Chân có màu đỏ tím thẫm mốc trắng hoặc đỏ tươi mốc trắng đều tốt. Chân thấp to và vuông dáng quỳ ,lông phủ gối cộng với đầu quả mận, khổ cườm lớn hạt cườm vuông đều , mũi nhỏ và dài thường giọng thổ và lỳ chim.Chim chân cao,đầu tròn nhỏ và mũi hếch , khổ cườm nhỏ hạt cườm nhìn trắng lốp thường giọng kim…
-[COLOR="Red"]Còn về chơi cu mồi [/COLOR]( đi đánh bẫy )
thì theo hiểu biết của em chỉ đơn giản là một chú chim mau sào ( rời sào là gáy )
khi thấy bổi đáp trả thì có nước gáy trận - gù hay đủ bài bản
Mà quan trọng nhất là hay bổi ( dụ bổi tốt - làm bổi nhanh cáu và nhảy cầu tử )
Còn đi sâu vào lĩnh vưc này thì xin các bác tiền bối đi trước cho thêm ý kiến chuyên môn.
Qua tìm hiểu của các bậc tiền bối thì theo em cu gáy hay có nhiều hướng để đánh giá phụ thuộc vào dòng chơi Gáy Đấu hay Gáy mồi
Thứ nhất là Gáy đấu ( xin phép được trích bài của bác Hà bds )
–[COLOR="Red"] Kỹ thuật chọn chim gáy đấu[/COLOR]Để tìm chú chim cu gáy hay có đủ tiếng chu,lèo,dặm,vấp,đe,mơ thì quả quá hiếm .Nếu nghệ nhân nào sở hữu chú chim trên thì khó có thể nhượng lại và nếu tìm mọi cách để người chơi chim nhượng lại thì giá cũng rất cao, nhưng đó không phải thú của người chơi chim.Chơi chim tự mình đi tìm chọn mua những chú chim mộc vừa bẫy về hoặc tuyển lựa chú chim mộc dở rồi chăm sóc nuôi nổi lên và có tiếng thì có gì đáng quý bằng . Thời kỳ đầu chơi chim gặp các tiền bối chơi chim chỉ dạy cách chọn chim hay, qua các các vần thơ và các câu ca dao của các cụ chơi chim từ xưa để lại để làm tiêu chí lựa chọn chú chim cu gáy hay . Cụ thể :
- Câu thơ của cụ Quyến và cụ Hai Tự sống ở Bắc ninh
" Lấy điều làm thú giải phiền
Nghề chơi cu gáy chẳng phiền đến ai
Chơi thì phải tỏ phải tinh
Chơi thì phải biết thế nào chim hay
Ngẫm xem các giọng cho tinh
Ai mà biết được hiển vinh trên đời
Âm kim âm thổ âm đồng
Âm son thánh thót để lòng đắm say
Về phần đoán được chim hay"
" Mỏ đinh khóe lõm đầu xanh mắt đỏ cổ cò
Vai dày ức nở thân phình đuôi thon
Chân thì quản ngắn và to, móng thái bảy vảy đó là chim hay"
- Câu ca dao Thanh hóa:
“ Thứ nhất lông mũi thò ra,thứ nhì chéo cánh, thứ ba dày cườm”
- Câu ca dao Thủy nguyên:
“Đầu xanh,đáy biếc,mắt liếc viền thau,cánh mau chim sẻ,ngực nở cườm sa”
Hoặc “Đầu nhỏ,mỏ đinh,đáy xanh,mình trắm, ngực nở,cườm sa”
Và đặc biệt câu “ Nhất huỳnh kiên,nhì liên giáp,tam quá khóe,tứ chân khô,ngũ liên hoàn, lục cườm rựng”.
Qua kinh nghiệm thực tế đã học hỏi các bậc tiền bối chơi chim và sở hữu được nhiều chú chim đủ tiếng, tôi xin tổng hợp cách chọn chim cu gáy hay :
1- Mỏ thẳng(mỏ đinh hoặc mỏ chim sâu, hoặc mỏ hạt thóc) chim gáy mau,nhanh sào và thường có tiếng nhịu và vấp. Lỗ mũi to gồ lên và dài sẽ gáy lớn tiếng. Phần chóp mỏ gồ lên và thuôn xuống hoặc mỏ kênh(nhìn khe hở giữa hai mỏ) dứt khoát có lèo kép(nếu mỏ kênh cả trên và dưới thì càng quý)
2- Chỉ dàm nhỏ hoặc to nhưng phải rõ nét và kéo dài đến khóe mắt và đậm phần cuối, chim gáy dai dẳng .Chim chỉ dàm mảnh dễ mau nổi hơn, ngược lại chim chỉ dàm đậm thì lì và nuôi lâu nổi
3- Đầu chim nhỏ ,lông đầu màu xanh xám, mắt nhỏ đóng sâu không lồi, màu vàng lửa hoặc đỏ,viền vàng nhiều lòng đen thu nhỏ, chim mau nổi và dữ chim. Chim mắt lồi, màu vàng nhạt thau cộng chân cao chim hay nhát và lâu nổi(vì chim nhát quá mà), chim đầu sà(đầu rắn) cũng nhát người và lâu nổi. Cổ cao thắt giữa cùng với khổ cườm cao rộng chim thường tiếng to . Chim đầu hình chữ nhật ,nhìn trên bằng phẳng và kéo dài đến cườm hay gáy thừa tiếng
4- Khổ cườm lớn đóng cao và vuông phần cườm trên, sa càng xuống vai càng tốt(cườm phải cao và sa cườm) chim gáy to và mau sào, hạt cườm dày và nhỏ đều nhau(cườm kê) chim siêng gáy bền hơi, cườm phải rựng hoặc nhiều cườm giắt, cườm phải tướp ,cườm xếp hai hàng hoặc cườm rối thì thường chim có lèo và dặm , khỏe chim có thể chơi được bốn mùa(cườm tướp thường tương ứng với lông chim mỏng và nhỏ, như vậy bộ lông chim mới dày và chim được giữ ấm trong mùa lạnh).Cườm đen nhiều sẽ gù nhiều, chim có sợi cườm đơn nhỏ mảnh tách biệt các hạt cườm khác và phía dưới gần hạt cườm vàng thì hay có tiếng chu.Cườm vàng nhiều và kéo cao lên sau gáy , chim có giọng ngân vang và nhiều gù .
5- Mình bắp chuối(trước tròn nhỏ và giữa phình to và thon dài về sau), ức nở, lông mỏng sáng màu ép sát mình, lông quy nhỏ và nhọn đầu,lông quy cánh có đường chỉ đen nhỏ và mịn, cánh chim dài cánh chéo che hết phao câu,chim sẽ khỏe và bền chim . Đuôi phải to và dài cuống đuôi vót ,chim già và khôn. Đáy chim(đáy phao câu) sám hoặc hồng thường bền chim, đáy nâu sẫm(giống màu ngực cộng với cườm hạt vuông đều , khổ cườm lớn và cườm vàng đóng nhiều, mình tròn và trường chim hay có giọng thổ đồng. lông mã phấn hồng hoặc sậm tía(chim vùng phía bắc) kết hợp với đáy sám đều và nâu tía đều thường giọng chim sẽ nghe trong trẻo. Lông quy trên cánh nhỏ và nhọn đầu có viền sáng ngoài xếp chồng lên nhau(nhiều lông quy kẹp đôi) thì chim thường có lèo dặm. Dáng đứng thẳng đuôi quặp xuống cầu , đầu cất cao khi gáy thường gáy mau, lông lưng dày gồ lên(lưng gù) khi gáy cổ vươn cao dáng thẳng không nằm ngang thường chim đực và khỏe chim
6- Chân to và khô nhiều vảy mốc trắng hoặc các kẽ vảy mầu trắng khỏe và già chim. Chân to vuông ,vảy nhặt ken dày, vảy chân giao long hoặc mấy hàng vảy sát bàn chân có các vảy giao nhau ,các ngón chân giữa có vảy dắt thì đều có lèo vậy. Chân có màu đỏ tím thẫm mốc trắng hoặc đỏ tươi mốc trắng đều tốt. Chân thấp to và vuông dáng quỳ ,lông phủ gối cộng với đầu quả mận, khổ cườm lớn hạt cườm vuông đều , mũi nhỏ và dài thường giọng thổ và lỳ chim.Chim chân cao,đầu tròn nhỏ và mũi hếch , khổ cườm nhỏ hạt cườm nhìn trắng lốp thường giọng kim…
-[COLOR="Red"]Còn về chơi cu mồi [/COLOR]( đi đánh bẫy )
thì theo hiểu biết của em chỉ đơn giản là một chú chim mau sào ( rời sào là gáy )
khi thấy bổi đáp trả thì có nước gáy trận - gù hay đủ bài bản
Mà quan trọng nhất là hay bổi ( dụ bổi tốt - làm bổi nhanh cáu và nhảy cầu tử )
Còn đi sâu vào lĩnh vưc này thì xin các bác tiền bối đi trước cho thêm ý kiến chuyên môn.